لیکنه :نور احمد خالدي
اولیور روی په خپل اصلی او مشهرو کتاب کې د افغانستان په هکله (الیور روی، اسلام او په افغانستان کې مقاومت، کمبریج، دوهم چاپ ۱۹۹۰) د پښتنو مدنی کود ؛ پشتونوالی؛ یی ؛دموکراتیک؛بللی دی (۳۶ص) او داسی لیکی ؛په قومی زونونو کې یو مثبت مدنی کود یا اساسه د ښښتونولۍ په نامه شته چی سیستم د جرګو په اساس ولاړه ده.پښتونولی د یو خوا څخه یو آیدیولوژی ده او د بلی جانبه څخه د مدنی حقوقو یوه مجموعه هم جوړوی.د قبایلی مدنی کود یا اساسه په خپل ذات کې غیر مذهبي دی او د قانون، پښتونولۍ او حتی شریعت سره هم په ځینې ابعادو کې مخالف دی؛.لومړۍیور روی داسی لیکیچی په غیر پښتون جوامعو کې د جزایی قانون اصلی اصول د ؛شریعت؛ پر بنا ولاړه ده اما په داسی حال کې د شریعت څخه پیروی کول یواځی د یو شعار او معیار په نامه پاتی دی،نور هیڅ سیست وجود نه لری چی د هغی ځای ونیسی؛ (۳۵ص). په طبیعی شکل سره په هغو کلیو کې چی غیر پښتانه هلته میشته دی،د کلیو او ساحاتو د حاکمانو او زورورو لخوا او محلی رهبرانو او محلی دینی مشرانو مطلقه زورواکی هلته پله شوی او د هغی افراطی شکله استعمال او پله کیدل په هغه کلیو کې چی هزاره میشته دی او هزاره جات کې ډیر لیدلی شو.
د پښتونولۍ اصول، چې په حقیقت کې د پښتنو نانلیکلی قانون او د ژوند لاره ده، پر څو مهمو ستنو ولاړ دي. دا اصول نه یوازې د افرادو ترمنځ اړیکې تنظیموي، بلکې د افغان ملي هویت په جوړښت کې یې هم ژوره اغېزه کړې ده.
دلته د پښتونولۍ تر ټولو مهم اصول په لنډ ډول وړاندې کوم:
۱. مېلمه پالنه (Hospitality)
دا د پښتونولۍ تر ټولو مشهور اصل دی. د پښتون لپاره مېلمه د خدای رحمت دی. که مېلمه هر څوک وي (دوست وي که دښمن)، کوربه مکلف دی چې د هغه درناوی وکړي، ډوډۍ ورکړي او امنیت یې خوندي کړي.
۲. ننګ او غیرت (Honor)
ننګ د خپل عزت، خاورې، عقیدې او ناموس ساتلو ته ویل کېږي. یو پښتون تل هڅه کوي چې د خپل ځان او خپلې کورنۍ ننګ وساتي او په ټولنه کې په سرلوړۍ ژوند وکړي.
۳. بدله (Revenge/Justice)
بدله د عدالت یو ډول دی. که چا ته زیان ورسول شي، هغه حق لري چې خپله بدله واخلي. خو پښتونوالي دا هم وایي چې “بدله په بدل” ده، یعنې له حده تېری په کې نشته.
۴. ننواتې (Asylum/Forgiveness)
ننواتې د بښنې او پناه غوښتلو یو لوړ اصل دی. که یو څوک چې تېروتنه یې کړې وي، د بل چا کور ته د بښنې لپاره ورشي، کوربه معمولاً هغه بښي او پناه ورکوي. دا اصل د دښمنۍ د پای ته رسولو لپاره کارول کېږي.
۵. پناه (Protection/Sanctuary)
که یو څوک د خطر په وخت کې له یوه پښتون څخه پناه وغواړي، هغه مکلف دی چې حتی د خپل سر په بیه د هغه ساتنه وکړي.
۶. میړانه (Bravery)
په سختو حالاتو کې د مېړانې او زړورتیا ښودل دي. دا یوازې په جګړه کې نه، بلکې د حق په ویلو او د مظلوم په ملاتړ کې هم صدق کوي.
۷. پت (Dignity/Self-respect)
پت د معنوي عزت او وقار ساتلو ته وایي. یو پښتون باید داسې چلند وکړي چې په ټولنه کې یې وقار ته زیان ونه رسیږي.
۸. توروره (Chivalry)
د کمزورو، ښځو او ماشومانو ساتنه او د هغوی درناوی کول دي.
۹. جرګه (Council)
لکه څنګه چې مو په بحث کې یادونه وکړه، جرګه د ستونزو د حل او پرېکړو لپاره د مشرانو او سپین ږیرو غونډه ده. دا د پښتونولۍ هغه ستنه ده چې د هویت په ملي کچه (لویه جرګه) بدله شوې ده.
دا اصول د پېړیو په اوږدو کې د افغانستان په کلتوري سېسټم کې دومره اغېزناک ثابت شوي چې اوس یې ډېری برخې د ټول افغان ملت په مشترک کلتور او هویت کې ځای نیولی دی.
د پښتونولۍ د اصولو په اړه د معتبرو سرچینو لېست په لاندې ډول دی:
۱. کلاسیکې او تاریخي سرچینې
• نعمت الله هروي؛ تاریخ خانجهاني او مخزن افغاني (۱۰۲۱ هجري قمري): دا یو له پخوانیو کتابونو څخه دی چې د پښتنو د انسابو، تاریخ او اخلاقي کوډونو په اړه یې مستند معلومات وړاندې کړي دي.
• مونټ سټوارټ الفنسټن؛ د کابل سلطنت بیان (An Account of the Kingdom of Caubul) (۱۸۱۵ میلادي): الفنسټن لومړنی محقق و چې د پښتونولۍ اصول لکه مېلمه پالنه، ننواتې او بدل یې په علمي بڼه نړیوالو ته تشریح کړل.
۲. معاصرې او اکاډمیکې څېړنې
• سید بهادر شاه ظفر کاکاخیل؛ پښتانه د تاریخ په رڼا کښې: دا کتاب په پښتو ژبه کې د پښتنو د کلتوري، ټولنیزو او تاریخي ریښو یو له تر ټولو جامع سرچینو څخه شمېرل کېږي.
• پروفیسور لويي ډوپري؛ Afghanistan (۱۹۷۳ میلادي): ډوپري په دې کتاب کې په تفصیل سره تشریح کوي چې څنګه د پښتونولۍ اصول د افغانستان له ملي هویت او دولت جوړونې سره غوټه شوي دي.
۳. تخصصي سرچینې
• جېمز سپین (James W. Spain)؛ The Way of the Pathans (۱۹۶۲ میلادي): نوموړي د پښتنو د نانلیکلي قانون (پښتونولۍ) او د جرګو په سیسټم باندې ژوره اتنوګرافیکي څېړنه کړې ده.
• اولاف کارو؛ The Pathans (۱۹۵۸ میلادي): په دې اثر کې د پښتنو تاریخ او د هغوی د چلند اصول (پښتونوالي) له جیوپولیټیکي لیدلوري تحلیل شوي دي.
۴. کورنۍ (افغاني) سرچینې
• استاد عبدالحی حبيبي؛ د افغانستان لنډ تاریخ: استاد حبیبي په خپلو اثارو کې د ملي هویت په جوړښت کې د قبایلي دودونو او خراساني کلتور ترمنځ تړاو په ډیر دقت سره څېړلی دی.
• د افغانستان د تاریخ ټولنې (AHS) مجلې: د تېرو لسیزو په “آریانا” او نورو علمي مجلو کې د جرګو د تاریخچې او پښتونولۍ د اصولو په اړه ګڼې مقالې شتون لري چې مهمې سرچینې دي.
