لیکنه :داودجبارخیل
د وړکی اختر او لوی اخترلمونځ د مسلمانانو له مهمو دیني مراسمو څخه ګڼل کېږي او د ټولنیز یووالي، عبادت او خوښۍ مهمه نښه بلل کېږي. خو په افغانستان کې د کلونو راهیسې دا دود پاتې شوی چې ډېری ښځې د اختر لمونځ په جوماتونو کې نه ادا کوي. دا موضوع یوازې دیني نه ده، بلکې له کلتوري دودونو، ټولنیزو محدودیتونو، امنیتي شرایطو او د دیني تفسیرونو له توپیرونو سره ژوره اړیکه لري.
دودیز او کلتوري جوړښت:
په افغان ټولنه کې د ښځو او نارینهوو د ټولنیزو رولونو ترمنځ واضح توپیر شته. په ډېرو کلیوالو او حتی ښاري سیمو کې جومات ته تګ د نارینهوو لپاره یو عام او منل شوی کار ګڼل کېږي، خو د ښځو لپاره دا دود ډېر عام نه دی.
د ټولنې دود دا دی چې ښځې د کور عبادت ته ترجیح ورکوي او د اختر لمونځ هم په کور کې ادا کوي. دا دود له نسلونو راهیسې انتقال شوی او اوس د ټولنیز نورم بڼه یې خپله کړې ده.
ټولنپوهان وایي چې په افغانستان کې د دیني مراسمو د ترسره کولو طریقه ډېر وخت د کلتوري رواجونو تر اغېز لاندې وي، نه یوازې د دیني احکامو.
دیني نظرونه او فقهي لیدلوری:
په اسلامي فقهه کې د اختر لمونځ پر ښځو فرض نه دی، بلکې مستحب یا سنت بلل کېږي. د اسلام په لومړیو وختونو کې ښځې جومات ته تللې او د اختر په لمانځه کې یې ګډون کاوه، خو وروسته په ځینو اسلامي ټولنو کې د ټولنیزو شرایطو له امله دا دود کم شو.
د دیني عالمانو نظرونه هم یو شان نه دي. ځینې عالمان د ښځو جومات ته تګ روا او حتی غوره ګڼي، خو ځینې نور د کور عبادت ته لومړیتوب ورکوي.
د همدې اختلاف له امله په عملي ژوند کې ښځې زیاتره د کور لمونځ غوره کوي.
ټولنیز فشار او محدودیتونه:
په افغانستان کې د ښځو پر عامه حضور ټولنیز فشار یو مهم عامل ګڼل کېږي. په ځینو سیمو کې که ښځې جومات ته ولاړې شي، ښايي د ټولنې له نیوکو سره مخ شي.
همدارنګه د کورنۍ دودونه، د تګ راتګ محدودیتونه او د ښځو لپاره د جوماتونو د ځانګړو ځایونو نشتوالی هم د ګډون کچه راټیټوي.
امنیتي او سیاسي وضعیت:
د افغانستان اوسنی وضعیت هم د ښځو پر دیني او ټولنیز حضور اغېز کړی دی.
په ځینو سیمو کې د امنیتي اندېښنو او د تګ راتګ د محدودیتونو له امله ښځې نشي کولای په ازاد ډول عامه ځایونو ته ولاړې شي.
شنونکي وایي چې کله د ښځو تعلیمي، ټولنیز او کاري حضور محدود شي، نو د دیني مراسمو ګډون هم ورسره اغېزمن کېږي. دا چاره د ښځو د ټولنیز مشارکت کچه راکموي.
د دیني ازادۍ او ټولنیز مشارکت اړیکه:
کارپوهان باور لري چې د ښځو د دیني ګډون موضوع یوازې د لمانځه مسئله نه ده، بلکې د ټولنیز مشارکت او دیني ازادۍ برخه هم ده.
که ښځو ته خوندي چاپېریال، مناسب ځایونه او ټولنیز ملاتړ برابر شي، نو د اختر په لمانځه او نورو دیني مراسمو کې به د هغوی ګډون زیات شي.
پایله:
په افغانستان کې د ښځو له خوا د اختر د لمانځه نه ادا کول یو څو اړخیزه موضوع ده چې دود، دیني تفسیر، ټولنیز فشار، امنیتي وضعیت او سیاسي شرایط پکې مهم رول لري.
که څه هم اسلام ښځو ته د دیني مراسمو اجازه ورکوي، خو د ټولنې شرایط دا ګډون محدودوي.
کارپوهان وایي چې د ښځو لپاره د مناسب او خوندي چاپېریال برابرول، د دیني پوهاوي زیاتول او د ټولنیزو دودونو مثبت بدلون کولای شي د ښځو د دیني او ټولنیز حضور د پیاوړتیا لامل شي.
