د افغانستان په کلیوالو سیمو کې له پخوا راهیسې د خپلمنځي مرستې، ګډ کار او ټولنیز یووالي پیاوړي دودونه موجود وو. کورنۍ، کلی، قوم او قبیله د خلکو د ژوند مهم بنسټونه وو او خلک نه یوازې د ستونزو پر مهال، بلکې د ورځنیو چارو په ترسره کولو کې هم یو د بل ترڅنګ درېدل.
له دغو دودونو څخه یو مهم دود «اشر» و. اشر هغه رضاکارانه ګډ کار ته ویل کېده چې د یوه کور، یوې کورنۍ یا د ټول کلي د ګټې لپاره به ترسره کېده. د اشر بنسټ پر دې ولاړ و چې نن ته د بل مرسته کوې او سبا به هغه ستا مرسته کوي.
اشر په ځانګړي ډول د کرنیزو چارو لپاره کارېده. د غنمو رېبل، د وریجو کېنول، د ځمکې قلبه کول، د کورونو جوړول، د لرګیو راوړل او د ودونو او جنازو چمتووالی ټول د اشر له لارې ترسره کېدل. د کلي خلک به له کومې مزدورۍ پرته راټولېدل، کار به یې کاوه او کوربه به یوازې د خوړو بندوبست ورته کاوه.
د اشر بله بڼه د کلي ګډ اشر و. د اوبو ویالو پاکول، د جوماتونو جوړول، د لارو او پلونو رغول او د عامه تاسیساتو ساتنه د همدې دود له لارې ترسره کېدل. د هرې کورنۍ غړي به په دې چارو کې برخه اخیسته او د کلي مشران به یې تنظیمول.
اشر یوازې د کار وسیله نه وه، بلکې د خلکو ترمنځ یې مینه، باور او یووالی هم پیاوړی کاوه. ځوانان به سره راټولېدل، ګډ کار به یې کاوه او خپلمنځي اړیکې به یې ټینګېدې. هغه څوک چې له اشر څخه به یې ډډه کوله، د ټولنې له نیوکو او شرم سره به مخ کېدل او ښايي د اړتیا پر مهال د نورو له مرستې هم بې برخې شوي وای.
خو د افغانستان په ډېرو سیمو کې اوس د اشر دود کمزوری شوی دی. د څېړنې له مخې، د دې بدلون تر ټولو مهم لاملونه د نغدو پیسو اقتصاد، مزدوري، کرنیز ماشینونه، د خلکو د ژوند د بوختیاوو زیاتوالی او ښارونو یا بهرنیو هېوادونو ته کډوالي دي.
پخوا به د لسګونو کسانو په ګډ کار ترسره کېدونکې دندې اوس یوه ماشین په څو ساعتونو کې ترسره کوي. همدارنګه، ډېر خلک اوس دولتي دندې، شخصي کاروبارونه او نور مصروفیتونه لري او د پخوا په څېر د رضاکارانه کار لپاره وخت نه مومي.
سره له دې چې د کورنیو لپاره اشر په پراخه کچه کم شوی، خو د کلي د ګډو ګټو لپاره لکه د ویالو پاکول او د عامه تاسیساتو ساتنه لا هم په ځینو سیمو کې دوام لري، ځکه دا چارې د ټولو خلکو له ژوند او معیشت سره تړاو لري.
د راپور موندنې ښيي چې د اشر کمزوري کېدل یوازې د یوه دود له منځه تګ نه دی، بلکې د کلیوالي ټولنې د پخواني یووالي، متقابل باور او ټولنیزې همکارۍ د کمېدو نښه هم ده.
