لیکنه: ج.د
ویل کېږي چې په افغانستان کې د ډېرو شخړو او بحرانونو تر شا د «زن، زر او زمین» عوامل موجود وي. که د هېواد وروستیو تحولاتو ته وکتل شي، نو داسې ښکاري چې په بدخشان او هرات کې رامنځته شوې پېښې یوازې محلي او محدودې ستونزې نه دي، بلکې اقتصادي، ټولنیز، سیاسي او امنیتي اړخونه هم لري.
په بدخشان ولایت کې په وروستیو اوونیو کې د سرو زرو د کانونو د استخراج او مدیریت پر سر راپورته شوي اختلافونه د خلکو او ځايي چارواکو ترمنځ د تاوتریخوالي لامل شوي دي. د سیمې یو شمېر اوسېدونکي ادعا کوي چې د طبیعي زیرمو له عوایدو څخه د سیمې خلکو ته مناسبه ګټه نه رسېږي او د کانونو د مدیریت او شفافیت په برخه کې جدي اندېښنې لري. د شنونکو په باور، که څه هم دا لانجه په ظاهره اقتصادي بڼه لري، خو د بدخشان ستراتیژیک موقعیت، د قیمتي کانونو شتون او له ګاونډیو هېوادونو سره نږدېوالی دې موضوع ته نور ابعاد هم ورکوي.
له بلې خوا، په هرات کې وروستیو ټولنیزو تحولاتو او د ښځو د زدهکړو، کار او ټولنیز حضور په اړه تګلارو پراخ غبرګونونه راپارولي دي. یو شمېر خلک باور لري چې د ښځو پر وړاندې محدودیتونه د ټولنې د یوې لویې برخې د نارضایتۍ سبب شوي، په داسې حال کې چې نور بیا دا اقدامات د خپل کلتوري او دیني لیدلوري له مخې توجیه کوي. خو د ټولنیزو چارو کارپوهان وایي چې دا موضوع یوازې د ښځو تر حقونو پورې محدوده نه ده، بلکې د ټولنیز مشارکت، اقتصادي ودې او د هېواد د راتلونکې پرمختیا له مسئلو سره هم تړاو لري.
بدخشان او هرات دواړه د افغانستان له هغو ولایتونو څخه دي چې ځانګړی جیوپولیټیکي ارزښت لري. بدخشان د تاجکستان، چین او د منځنۍ اسیا سیمو ته د نږدېوالي له امله تل د ستراتیژیک اهمیت لرونکی ولایت ګڼل شوی دی. هرات بیا د افغانستان اقتصادي دروازه بلل کېږي او د ایران او سیمهییزو سوداګریزو دهلیزونو سره د نښلونکې نقطې په توګه مهم رول لري. همدې ځانګړتیاوو ته په کتو، په دغو ولایتونو کې هر ډول تحول کولی شي د هېواد له پولو ورهاخوا هم اغېزې ولري.
د تاریخ له نظره هم هرات او بدخشان ځانګړی ځای لري. هرات د افغانستان د فرهنګ، تمدن او سیاسي تاریخ یو مهم مرکز پاتې شوی، په داسې حال کې چې بدخشان د خپل جغرافیایي موقعیت او طبیعي سرچینو له امله تل د سیاسي بدلونونو او سیمهییزو رقابتونو برخه پاتې شوی دی. د افغانستان په معاصر تاریخ کې هم دغو سیمو د مهمو سیاسي او ټولنیزو بدلونونو شاهدانې پاتې شوې دي.
شنونکي باور لري چې د هېواد اقتصادي ستونزې، د طبیعي زیرمو د مدیریت ننګونې، ټولنیز محدودیتونه او د خلکو غوښتنې هغه موضوعات دي چې د اوږدمهاله ثبات لپاره باید ورته جدي پاملرنه وشي. دوی ټینګار کوي چې د اختلافاتو حل، د خلکو د اندېښنو اورېدل، عادلانه مدیریت او د خبرو اترو له لارې د ګډ تفاهم رامنځته کول د افغانستان د ثبات او پرمختګ لپاره مهم ګامونه دي.
په ټوله کې، د بدخشان او هرات وروستۍ پېښې ښيي چې د افغانستان اوسني چیلنجونه یوازې امنیتي یا اقتصادي بڼه نه لري، بلکې له ټولنیزو، سیاسي او سیمهییزو واقعیتونو سره هم تړلي دي. د دغو ستونزو دوامدار حل هغه مهال ممکن دی چې د هېواد د بېلابېلو قشرونو غوښتنې او اندېښنې په پام کې ونیول شي او د تفاهم، عدالت او متقابل درناوي پر بنسټ د حل لارې ولټول شي.
