ډاکټر نجیب الله د افغانستان له هغو سیاسي څېرو څخه و چې د هېواد په معاصر تاریخ کې یې واکمني او مرګ له مهمو او لانجمنو پېښو سره تړاو لري. نوموړی په ۱۹۴۷ کال کې په پکتیا کې زېږېدلی و او د کابل پوهنتون له طب پوهنځي څخه یې زده کړې کړې وې.
نجیب الله د ځوانۍ پر مهال سیاست ته داخل شو او د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند غړی شو. وروسته یې په حکومتي جوړښتونو کې بېلابېلې دندې ترسره کړې او د «خاد» په نوم د استخباراتي ادارې مشري یې هم وکړه.
په ۱۹۸۶ کال کې نجیب الله د ببرک کارمل پر ځای د هېواد مشر وټاکل شو او په ۱۹۸۷ کال کې ولسمشر شو. د هغه د واکمنۍ پر مهال په افغانستان کې جګړه روانه وه او حکومت یې د شوروي اتحاد له سیاسي، پوځي او اقتصادي ملاتړ څخه برخمن و.
نجیب الله وروسته هڅه وکړه چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره د پوځي لارې ترڅنګ سیاسي حل هم ومومي. هغه د «ملي پخلاینې» تګلاره وړاندې کړه او غوښتل یې د حکومت مخالفې ډلې د خبرو مېز ته راوبولي. نوموړي د خپل نظام په سیاسي جوړښت کې هم بدلونونه راوستل او د خپل ګوند نوم یې «وطن ګوند» ته واړاوه.
په ۱۹۸۹ کال کې شوروي ځواکونه له افغانستانه ووتل، خو د نجیب الله حکومت نږدې درې کاله نور هم پر خپل ځای پاتې شو. په ۱۹۹۱ کال کې د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته د نوموړي حکومت ته د بهرني ملاتړ کچه کمه شوه. په ۱۹۹۲ کال کې نجیب الله له واکه لرې شو او کابل ته د مجاهدینو له ننوتلو وروسته یې د ملګرو ملتونو په ودانۍ کې پناه واخیسته.
نجیب الله نږدې څلور کاله په دغه ځای کې پاتې شو. د ۱۹۹۶ کال د سپټمبر په ۲۷مه طالبان کابل ته ننوتل. وسله وال د ملګرو ملتونو ودانۍ ته ورغلل او نجیب الله او د هغه ورور یې له ودانۍ څخه په زور وایستل.
وروسته نجیب الله او د هغه ورور ووژل شول او جسدونه یې د کابل په یوه مرکزي څلورلارې کې په دار وځړول شول. د دغې پېښې له امله د هغه مرګ د افغانستان د معاصر تاریخ له هغو پېښو څخه ګڼل کېږي چې لا هم په پراخه کچه یادېږي.
د نجیب الله د واکمنۍ او سیاسي رول په اړه بېلابېل نظرونه شته. منتقدان یې د شوروي پلوه نظام او د استخباراتي ادارې د مشر په توګه د هغه پخوانی رول یادوي، خو د هغه د «ملي پخلاینې» تګلاره د جګړې د سیاسي حل لپاره یوه هڅه بلل کېږي.
د نجیب الله د ژوند وروستی پړاو د افغانستان د اوږدې جګړې له مهمو تاریخي پېښو سره تړاو لري؛ ځکه نوموړي له واکه تر لرې کېدو وروسته هم کابل پرېنښود، څو کاله یې د ملګرو ملتونو په ودانۍ کې تېر کړل او بالاخره د کابل له نیول کېدو وروسته ووژل شو. د هغه د ژوند، واکمنۍ او برخلیک په اړه بحثونه تر اوسه هم دوام لري.