راپور: عبدالرحمان ثاقب | پښتو جرنل
په بلوچستان کې د ماشومانو کمعمره ودونه یوازې د کورنیو د پرېکړو موضوع نه ده، بلکې له بېوزلۍ، د زدهکړو له کمښت، ټولنیزو دودونو او د کورنیو د پرېکړو له څرنګوالي سره هم تړاو لري. د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) په یوه څېړنه کې موندلې چې دا ستونزه هغه مهال لا پېچلې کېږي چې کورنۍ له اقتصادي ستونزو، د ماشومانو د راتلونکي په اړه له اندېښنو او د ټولنې له فشارونو سره مخ وي.
په دې څېړنه کې بلوچستان د هغو څلورو پاکستاني ولایتونو له ډلې دی چې د ماشومانو د کمعمره ودونو د لاملونو د معلومولو لپاره پکې څېړنې شوې دي. د راپور له مخې، د بلوچستان نصیراباد ولسوالي د ماشومانو د ودونو د لوړې کچې لرونکو سیمو له ډلې ټاکل شوې وه.
څېړنه څنګه شوې؟
د یونیسف او د څېړنیزې ادارې «چایلد فرنټیرز» دا څېړنه د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو په بهیر کې ترسره کړې او راپور یې د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې خپور شوی دی.
څېړونکو له ۴۰۰ څخه د زیاتو نارینهوو، ښځو، هلکانو، نجونو او د ټولنې له اغېزناکو کسانو سره خبرې کړې دي. په څېړنه کې له خلکو سره جلا مرکې، ډلهییزې خبرې او د ماشومانو لپاره ځانګړي بحثونه شوي دي. له دیني عالمانو، روغتیايي کارکوونکو، پولیسو، د ماشومانو د ساتنې له کارکوونکو او نورو اړوندو کسانو څخه هم نظرونه اخیستل شوي دي.
د څېړنې موخه یوازې د ماشومانو د ودنو شمېر معلومول نه وو، بلکې دا هم معلومول وو چې کورنۍ ولې کمعمره ودونو ته غاړه ږدي، څوک د واده په اړه پرېکړه کوي او کوم ټولنیز او اقتصادي عوامل دا دود ژوندی ساتي.
کمعمره ودونه ولې کېږي؟
۱. بېوزلي او اقتصادي ستونزې
د راپور له مخې، بېوزلي د ماشومانو د کمعمره ودونو له مهمو لاملونو څخه ده. کله چې کورنۍ د خوراک، استوګنې او نورو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره له ستونزو سره مخ وي، ځینې یې واده د خپلې ستونزې د حل یوه لاره ګڼي.
په داسې حالتونو کې د ماشوم د زدهکړو او راتلونکي پر ځای د کورنۍ سمدستي اقتصادي اړتیاوې د پرېکړې پر څرنګوالي اغېز کوي. د څېړنې موندنې ښيي چې د نجونو د کمعمره ودونو تر شا کله ناکله دا فکر هم وي چې واده به د کورنۍ اقتصادي او ټولنیز فشار کم کړي.
خو راپور دا هم څرګندوي چې د هلکانو او نجونو پر واده د اقتصادي ستونزو اغېز یو شان نه دی. د نجونو لپاره بېوزلي د کمعمره واده فشار زیاتولای شي، خو هلکان ډېر ځله تر هغه د واده لپاره نه چمتو کېږي چې د کورنۍ د لګښتونو د پوره کولو وس پیدا کړي.
۲. دودونه او د بلوغ په اړه فکرونه
د څېړنې له مخې، په ځینو ټولنو کې د انسان د لویوالي د معلومولو لپاره یوازې عمر ته پام نه کېږي، بلکې د بدن بدلونونه، د چلند څرنګوالی او د ژوند ځینې پړاوونه هم د لویوالي نښې ګڼل کېږي.
ځینې ګډونوال د نجونو د بدن بدلونونه، د خبرو طرز او چلند د دې نښې ګڼي چې نجلۍ د ښځې کېدو پړاو ته رسېدلې ده. په دې ډول فکر کې کله ناکله بلوغ د واده لپاره د چمتووالي په معنا اخیستل کېږي، که څه هم د ماشوم د عمر، زدهکړو او راتلونکي اړتیاوې جلا موضوعات دي.
راپور څرګندوي چې په ټولنیز فکر کې د ماشوم او لوی کس د توپیر په اړه دا ډول لیدلوري د کمعمره ودونو د دوام په څرنګوالي کې رول لري.
۳. د کورنۍ او ټولنې فشار
د ماشومانو د واده پرېکړه تل یوازې د ماشوم په خوښه نه کېږي. د راپور له مخې، د کورنۍ مشران، مور او پلار او د ټولنې نور اغېزمن کسان د واده په اړه د پرېکړو په بهیر کې مهم رول لري.
په ځینو حالاتو کې له نجونو تمه کېږي چې د کورنۍ پرېکړه ومني او د خپل نظر څرګندولو ته لږ فرصت ولري. د کورنۍ د عزت، د خلکو د خبرو او د ټولنې د تمو په اړه اندېښنې هم د دې لامل کېدای شي چې کورنۍ د ماشومانو د واده پرېکړه وکړي.
څېړنه ښيي چې د نجونو او هلکانو حالت په دې برخه کې توپیر لري. هلکان په ځینو ټولنو کې د خپل نظر د څرګندولو او د واده د چمتووالي په اړه د خبرو ډېر فرصت لري، خو له نجونو د کورنۍ د پرېکړې منلو تمه ډېره کېږي.
۴. زدهکړو ته د لاسرسي ستونزې
د زدهکړو کم فرصتونه هم د ماشومانو د کمعمره ودونو له مهمو عواملو څخه دي. کله چې ماشومان ښوونځي ته د تګ، زدهکړو ته د دوام یا د راتلونکي لپاره د نورو لارو د ټاکلو فرصتونه ونه لري، د هغوی د ژوند انتخابونه محدودېږي.
د یونیسف په راپور کې راغلي چې بېوزلي او د زدهکړو د فرصتونو کمښت په ځانګړې توګه په کلیوالو او له اسانتیاوو لرې سیمو کې د ماشومانو د کمعمره ودونو د دوام لپاره زمینه برابروي.
په دې حالت کې، د زدهکړو د دوام لپاره د اسانتیاوو برابرول یوازې د ښوونځي د جوړولو موضوع نه ده؛ د کورنیو اقتصادي حالت او د ماشومانو د راتلونکي په اړه د ټولنې فکر هم مهم دي.
د ۲۰۲۲ کال سېلابونو پر ماشومانو او ودونو څه اغېز وکړ؟
د یونیسف په څېړنه کې د ۲۰۲۲ او ۲۰۲۳ کلونو د سېلابونو اغېزې هم څېړل شوې دي. د بلوچستان په ګډون په بېلابېلو سیمو کې سېلابونو کورونه، ځمکې، د خلکو د عاید سرچینې او ښوونیزې اسانتیاوې زیانمنې کړې.
د راپور له مخې، سېلابونو د ماشومانو پر ودونو دوه ډوله اغېز کړی دی.
لومړی، ځینو کورنیو د مالي زیانونو له امله د واده لګښتونه نه شوای پوره کولای، نو ودونه یې وځنډول. په بلوچستان کې هم ګډونوالو ویلي چې د کورونو او کرنیزو ځمکو د زیانمنېدو او د خلکو د لنډمهاله استوګنځایونو ته د کډه کېدو له امله د واده د لګښتونو د برابرولو وس نه و پاتې.
دویم، ځینې کورنۍ د بېوزلۍ او ناامنۍ له امله د نجونو د کمعمره ودونو پر لور تللې. په ځانګړې توګه، د بېځایه کېدو پر مهال د نجونو د خوندیتوب او د کورنۍ د اقتصادي ستونزو په اړه اندېښنو د ځینو کورنیو پر پرېکړو اغېز کړی دی.
څېړنه ټینګار کوي چې طبیعي پېښې په خپله په ټولو سیمو کې د ودونو د زیاتېدو یا کمېدو یو شان لامل نه کېږي؛ اغېز یې د کورنیو له اقتصادي حالت، د مرستو له لاسرسي او د استوګنې له شرایطو سره تړاو لري.
د ماشومانو پر ژوند یې اغېزې
د راپور له مخې، کمعمره ودونه د ماشومانو د ژوند له نورو مهمو برخو سره تړاو لري. په دې کې د زدهکړو پرېښودل، د کورنۍ اقتصادي ستونزې او د ماشومانو د خوندیتوب او راتلونکي په اړه اندېښنې شاملې دي.
د سېلابونو په اړه د څېړنې موندنې ښيي چې د ښوونځیو ویجاړېدل او د کورنیو بېځایه کېدل د ماشومانو زدهکړې ګډوډې کړې. ځینې ماشومان د کورنۍ د لګښتونو د پوره کولو لپاره کار ته اړ شوي او ځینې کورنۍ د استوګنې او عاید د له لاسه ورکولو له امله له لا زیاتو ستونزو سره مخ شوې دي.
په هغو شرایطو کې چې د کورنۍ د ژوند اسانتیاوې له منځه ځي، د ماشومانو د زدهکړو، روغتیا او خوندیتوب اړتیاوې هم تر فشار لاندې راځي. راپور له همدې امله د ماشومانو د ساتنې موضوع د بېوزلۍ، زدهکړو، روغتیا او استوګنې له ستونزو جلا نه ګڼي.
د ستونزې د کمولو لپاره څه باید وشي؟
د یونیسف راپور د ماشومانو د کمعمره ودونو د مخنیوي لپاره څو مهمې لارې په ګوته کوي:
د کورنیو اقتصادي ملاتړ: له بېوزلو کورنیو سره مرسته کول، څو د اقتصادي ستونزو د حل لپاره د ماشومانو واده یوازینۍ لاره ونه ګڼي.
زدهکړو ته د لاسرسي پراخول: د ماشومانو د ښوونځیو د دوام او د زدهکړو د پرېښودو د مخنیوي لپاره اسانتیاوې برابرول.
د کورنیو او ټولنې ګډون: له مور او پلار، مشرانو، دیني عالمانو، ښوونکو او ځوانانو سره خبرې کول، څو د ماشومانو د واده په اړه ټولنیز فکرونه وڅېړل شي.
په پرېکړو کې د ماشومانو نظر ته ځای ورکول: د واده په اړه د ماشومانو نظرونه اورېدل او د هغوی د راتلونکي اړتیاوې په پام کې نیول.
د طبیعي پېښو پر مهال د ماشومانو ساتنه: په لنډمهالو استوګنځایونو کې د زدهکړو، روغتیا او خوندیتوب اسانتیاوې برابرول او له زیانمنو کورنیو سره مرسته کول.
د اړوندو ادارو همغږي: د زدهکړو، روغتیا، ټولنیز ملاتړ او د ماشومانو د ساتنې ادارې باید په ګډه کار وکړي.
د څېړنې محدودیت
دا راپور د ماشومانو د کمعمره ودونو د لاملونو، ټولنیزو دودونو او د پرېکړو د څرنګوالي په اړه د خلکو د نظرونو د معلومولو لپاره جوړ شوی دی. څېړنه د پاکستان د ټول نفوس د استازیتوب لپاره د احصایوي سروې په توګه نه ده ترسره شوې.
له همدې امله، له دې راپور څخه د بلوچستان په ټولو سیمو کې د کمعمره ودونو کره او اوسنی سلنه نه شي معلومېدای. راپور نصیراباد د لوړې کچې لرونکو سیمو له ډلې ګڼي، خو دا په دې معنا نه ده چې په ټولو ولسوالیو کې وضعیت یو شان دی.
پایله
د یونیسف څېړنه ښيي چې په بلوچستان کې د ماشومانو د کمعمره ودونو د ستونزې د درک لپاره باید یوازې د واده پر پرېکړه تمرکز ونه شي. بېوزلي، د زدهکړو کم فرصتونه، دودیز فکرونه، د کورنۍ او ټولنې فشارونه او طبیعي پېښې هغه عوامل دي چې د ماشومانو پر ژوند او راتلونکي اغېز کوي.
د راپور له موندنو سره سم، د ستونزې د کمولو لپاره د کورنیو اقتصادي ملاتړ، زدهکړو ته د ماشومانو د لاسرسي پراخول، د ټولنې له مشرانو سره خبرې او د ماشومانو د خوندیتوب لپاره ګډې هڅې اړینې دي.
یادونه: د دې راپور په چمتو کولو کې له مصنوعي ځیرکتیا څخه د معلوماتو د تنظیم او لیکنې په برخه کې مرسته اخیستل شوې ده. د راپور بنسټ د یونیسف خپور شوی څېړنیز راپور دی.