لیکنه: داود جبارخېل
نږدې دوه لسیزې افغان ښځو د زدهکړې، کار او په عامه ژوند کې د ګډون حقونو لپاره سخته مبارزه وکړه. خو دا لاسته راوړنې د ۲۰۲۱ کال راهیسې، د طالبانو له بیا واکمنېدو سره، په چټکۍ سره له منځه ولاړې. نن د افغان ښځو کیسه یو ځل بیا د محدودیت، چوپتیا او تنګېدلو ازادیو کیسه ده.
هغه نجونې چې یو وخت په ډاډه زړه پوهنتونونو ته تللې، نن د خپلو کورونو تر دیوالونو پورې محدودې شوې دي. د نجونو لېسې او پوهنتونونه تړلي پاتې دي، دفترونه د ښځینه کارکوونکو پرته فعالیت کوي، او د ښځو غږ له عامه ډګر څخه نږدې ورک شوی دی. هغه څه چې پرمختګ بلل کېدل، اوس د وېرې او څنډې ته کېنولو په فضا بدل شوي دي.
کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې واک ته بېرته ورسېدل، ډېرو افغان ښځو هیله لرله چې دا ځل به وضعیت د ۱۹۹۰مې لسیزې په څېر نه وي. خو دا هیله ډېر ژر ماته شوه. د ښځو د کار، زدهکړې، سفر او حتی په عامه ځایونو کې د ازاد تګ راتګ محدودیتونه میاشت تر بلې زیات شول او د کلونو هڅې په څو میاشتو کې له منځه ولاړې.
په کابل، هرات، مزارشریف او کندوز کې د نجونو د ښوونځیو دروازې لا هم تړلې دي. هغه ښځې چې د خپلو کورنیو د نفقې اصلي سرچینه وې، اوس بېروزګاره شوې او له سخت اقتصادي فشار سره مخ دي. یو شمېر ښځې وایي چې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی هم ورځ تر بلې ستونزمنېږي، په ځانګړي ډول هلته چې له ښځو د محرم شرط غوښتل کېږي.
یوه پخوانۍ دولتي ښوونکې چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم «ملالۍ» ښوول شوی، وایي:
«موږ د یوې نوې دورې خوب لیده. اوس داسې احساس کوو لکه وخت شاته تللی وي. د زدهکوونکو سترګې لا هم له هیلو ډکې دي، خو د ښوونځي تړلې دروازې هره ورځ زموږ زړونه ماتوې.»
د بشري حقونو نړیوال بنسټونه پرلهپسې له طالبانو غواړي چې د ښځو بنسټیز حقونه رعایت کړي. د United Nations د راپورونو له مخې، افغانستان دا مهال د نړۍ یوازینی هېواد دی چې په ټول هېواد کې د نجونو پر منځنۍ او لوړو زدهکړو بشپړ بندیز پکې لګېدلی دی.
د ټولنیزو چارو کارپوهان وایي چې کړکېچ یوازې د زدهکړې او کار تر بندیزونو محدود نه دی، بلکې د ښځو له پرېکړهکوونکو بهیرونو او عامه ژوند څخه سیستماتیک ایستل، د اوږدمهاله بېثباتۍ بنسټ ږدي. د نفوس نیمایي برخه څنډې ته کول، فقر ژوروي، ټولنیز یووالی کمزوری کوي او د دوامدار پرمختګ هیلې ټکنۍ کوي.
سره له دې خطرونو، یو شمېر افغان ښځې لا هم په کوچنیو خو اغېزناکو لارو خپل غږ پورته کوي. د «زن، ژوند، آزادي» تر شعار لاندې، ځینې ښځې لاریونونه کوي او د خپلو حقونو غوښتنه کوي. که څه هم ډېر لاریونونه د ګواښ، نیونې او تاوتریخوالي سره مخ شوي، خو د اورېدو غوښتنه لا هم ژوندۍ ده.
یوه ځوانه نجلۍ چې نه غواړي نوم یې څرګند شي، وایي:
«موږ له جګړې او ځپلو ستړې شوې یو. موږ یوازې قلم، کتاب او د زدهکړې حق غواړو.»
د افغان ښځو پر وړاندې روان کړکېچ یوازې د ښځو موضوع نه ده؛ دا د ټول هېواد د راتلونکې مسئله ده. هېڅ ټولنه هغه وخت ثبات او پرمختګ ته نه رسېږي چې نیم نفوس یې له زدهکړې او کار څخه محروم وي. نن د ښځو د حقونو له منځه تلل به د سبا پر سیاسي، اقتصادي او ټولنیز برخلیک ژور اغېز پرېږدي.
د بشري حقونو فعالان ټینګار کوي چې نړیوال ملاتړ باید یوازې د اندېښنې تر څرګندونو محدود پاتې نه شي. نړیواله ټولنه، د سیمې لوبغاړي او افغان مشران باید د ښځو د حقونو د خوندي کولو لپاره پر عملي میکانېزمونو کار وکړي.
نن افغان ښځې د تاریخ په یوه حساسې شیبې کې ولاړې دي. د دوی زړورتیا، زغم او د زدهکړې سره مینه دا پیغام لري چې ازادي په زور نه شي وژل کېدای. هغه غږونه چې نن چوپ کړل شوي، سبا به بیا پورته کېږي.
