لیکنه: دوست محمد بړېڅ
د هر کال د جون پر پنځمه نېټه په ټوله نړۍ کې د چاپېریال نړیواله ورځ نمانځل کېږي، څو د چاپېریال ساتنې او د اقلیمي بدلون د مخ پر زیاتېدونکو ګواښونو په اړه پوهاوی رامنځته شي. نن سبا اقلیمي بدلون د نړۍ لپاره تر وبایي ناروغیو او ترهګرۍ هم لویه ننګونه ګرځېدلې ده.
که څه هم پاکستان د نړۍ د شنو خونو ګازونو په ټولیز اخراج کې یوازې شاوخوا یو سلنه ونډه لري، خو بیا هم د هغو هېوادونو له ډلې شمېرل کېږي چې د اقلیمي بدلون له ناوړه اغېزو تر ټولو ډېر زیان ویني. بلوچستان بیا د شنو خونو ګازونو په اخراج کې نږدې هېڅ ونډه نه لري، خو د اقلیمي بدلون اغېزې پکې تر بل هر ځای ډېرې سختې احساسېږي.
د اقلیمي زیان مننې د ولسوالۍز شاخص (DVIP) له مخې، په پاکستان کې له شلو هغو ولسوالیو څخه چې د اقلیمي ګواښونو تر ټولو ډېرې ښکار دي، اوولس یې په بلوچستان کې پرتې دي. دغه ایالت د تودوخې له زیاتوالي، اوږدمهالې وچکالۍ، ناڅاپي ورښتونو او ویجاړوونکو سېلابونو سره مخ دی، او د بنسټیزو اسانتیاوو کمښت دا ستونزې لا پسې ژورې کړې دي.
په بلوچستان کې له اویا سلنې زیات خلک پر کرنه او مالدارۍ متکي دي، حال دا چې همدا دوه سکتورونه د اقلیمي بدلون له امله تر ټولو ډېر زیانمن شوي دي. د ۲۰۲۲ کال سختو سېلابونو د ایالت بنسټیز جوړښت ته درانه زیانونه واړول. میلیونونه جریبه کرنیزه ځمکه زیانمنه شوه، زرګونه څاروي له منځه ولاړل، سړکونه، پلونه او د سېلابونو د مخنیوي بندونه ویجاړ شول او میلیونونه خلک بېکوره شول. دغو زیانونو پخوانۍ بېوزلي نوره هم زیاته او اقتصادي ستونزې لا پسې ژورې کړې.
بلوچستان له څو لسیزو راهیسې د اقلیمي بدلون اغېزې زغمي، خو اوس وضعیت د یوه جدي بحران بڼه خپله کړې ده. په وچکالۍ ځپلو سیمو کې د اوبو سخت کمښت خلک کډوالۍ ته اړ کړي دي. د کوټې او نورو لویو ښارونو پر لور د خلکو مخ پر زیاتېدونکې کډوالي پر ښاري سرچینو اضافي فشار اچوي. بلخوا، د ځمکې لاندې اوبو د زېرمو چټک کمښت کوټه د پاکستان له هغو ښارونو څخه ګرځولې چې د ځمکې د ښکته کېدو له جدي ګواښ سره مخ دي.
اقلیمي بدلون یوازې د چاپېریال ستونزه نه ده، بلکې اقتصادي، ټولنیزه او امنیتي ننګونه هم ده. بېوزلي، بېکاري او د سرچینو کمښت کولای شي ټولنیز ناارامۍ او سختدریځۍ ته لاره هواره کړي. له همدې امله د اقلیمي بدلون پر ضد اقدامات باید د پرمختیایي پروګرامونو مهمه برخه وي.
په بلوچستان کې د اوبو بحران تر ټولو ستره ستونزه ده. د ځمکې لاندې اوبو بیا رغونه، د باراني اوبو زېرمه کول، د کوچنیو بندونو جوړول او د اوبو لګولو د نوې ټکنالوژۍ دودول د وخت جدي اړتیا ده. کارپوهان خبرداری ورکوي چې په ځینو سیمو کې لمریزې برېښنا ته تړلي ټیوبوېلونه د اوبو سطحه تر ۱۲۰۰ فوټو هم ښکته کړې ده، چې په راتلونکو کلونو کې د سختې اوبو کمښت اندېښنې راولاړوي.
د ایالت یوازې ۷.۲ سلنه ځمکه د کرنې وړ ده، خو پراخې شاړې سیمې د کرنیز پرمختګ لپاره کارېدلی شي. بلوچستان د زیتون د کر لپاره له مناسبو سیمو څخه ګڼل کېږي او د سيپېک د دویم پړاو په چوکاټ کې د زیتون تولید او د هغه اړوند صنعتونه د ایالت په اقتصاد کې ستر بدلون راوستلی شي. همدارنګه د کرنیزو ځنګلونو پراختیا، د وچکالۍ پر وړاندې مقاومو فصلونو کر او عضوي کرنه هم مهم ارزښت لري.
د نوي کېدونکې انرژۍ په برخه کې بلوچستان ځانګړې طبیعي وړتیا لري، ځکه په کال کې نږدې ۳۰۰ ورځې لمرینه هوا لري. په لمریزې، بادي او بایوګاز انرژۍ کې پانګونه نه یوازې د چاپېریال ساتنې لپاره ګټوره ده، بلکې د کارموندنې نوي فرصتونه هم رامنځته کولای شي. د شنو مهارتونو روزنه، د مالدارۍ بیمه او ایکو ګرځندوی هغه برخې دي چې د ځوانانو اقتصادي فرصتونه زیاتولای شي.
د خوښۍ وړ خبره دا ده چې د بلوچستان حکومت په ۲۰۲۴ کال کې د اقلیمي بدلون لومړنۍ پالیسۍ تصویب کړه. د دې پالیسۍ موخه دا ده چې ایالت د اقلیمي ګواښونو پر وړاندې لا پیاوړی، دوامدار او د چاپېریال له پلوه خوندي کړي. همدارنګه د اقلیمي بدلون صندوق او د “شنه بلوچستان” نوښت هم د چاپېریال ساتنې او اقلیمي تطابق په برخه کې مهم ګامونه بلل کېږي.
د چاپېریال نړیواله ورځ موږ ته دا راپه یادوي چې اقلیمي بدلون د راتلونکي نه، بلکې د نن ورځې ستونزه ده. بلوچستان که څه هم د دې بحران د رامنځته کېدو اصلي لامل نه دی، خو د هغه تر ټولو لوی قرباني ګڼل کېږي. له همدې امله پر وخت پلان جوړونه، د اوبو هوښیارانه کارونه، ونې کېنول، د نوي کېدونکې انرژۍ پراختیا او د اقلیمي بدلون پر وړاندې د تطابق تګلارې هغه لارې دي چې بلوچستان یو خوندي او دوامدار راتلونکي ته رسولای شي.
ځکه حقیقت دا دی چې اقلیمي بدلون یو نه انکارېدونکی واقعیت دی، او د هغه له ناوړه پایلو څخه د ژغورنې یوازینۍ لاره پر وخت او اغېزمن اقدام دی.
