په بلوچستان کې د کرنیزو برمو د برېښنا له شبکې څخه لمریزې برېښنا ته د اړولو بهیر د حکومت د برېښنايي سبسایډۍ د لګښت کمولو او کروندګرو ته د اوبو لګولو لپاره د برېښنا د باوري سرچینې برابرولو په موخه پیل شوی، خو د دې پروګرام پر مهال د کروندګرو د مالي لګښتونو او د ځمکمخکې اوبو د کمېدو په اړه اندېښنې هم مطرح شوې دي.
د اېکسپرېس ټریبیون د راپور له مخې، د نصیراباد په منجوشوري سیمه کې د کرنیزو برمو د برېښنا رسونه له درې پړاوه څخه دوه پړاوه ته بدله شوې، چې له امله یې د ځینو کروندګرو د اوبو لګولو بهیر اغېزمن شوی دی.
د سیمې کروندګر محمد انور منجو وايي، د برېښنا د رسونې بدلون هغه مهال رامنځته شو چې د ده د غنمو، جوارو او دالونو فصلونه د پخېدو پړاو ته نږدې وو. د نوموړي په وینا، د اوبو د کمښت له امله د ده د ۱۶ جریبه ځمکې د غنمو حاصلات چې عموماً له ۶۰۰ تر ۷۰۰ منو پورې وو، شاوخوا ۵۰۰ منو ته راکم شول.
هغه وايي، د ده له ۲۵۰ تر ۳۰۰ جریبه ځمکې پورې برخه د اوبو له کمښت څخه اغېزمنه شوې ده.
د پاکستان د کروندګرو د اتحاد مشر خالد حسین بټ ادعا کوي چې په نصیراباد کې ځینو کروندګرو ته د لمریزولو په بدل کې د مالي مرستې ژمنه شوې وه، خو د نوموړي په وینا، د مرستو له ورکړې مخکې د برېښنا نښلونونه پرې شول.
خو د کوټې برېښنا رسونې شرکت (قېسکو) وايي چې د جبران پیسې د برېښنا له پرېکولو مخکې ورکړل شوې وې. د راپور له مخې، د فدرالي حکومت د ۲۰۲۵ کال د مارچ میاشتې په معلوماتو کې د زرګونو کرنیزو برېښنايي نښلونونو د وخت له مخې د پرېکولو یادونه شوې وه، په داسې حال کې چې د انرژۍ اړوندو ادارو تر مې میاشتې پورې د پیسو پر ورکړې خبرې کولې.
د ۲۸ زره برمو لمریزولو پروژه
د بلوچستان د کرنیزو برمو د لمریزولو پروژه شاوخوا ۵۵ میلیارد پاکستانۍ روپۍ ارزښت لري او د شاوخوا ۲۸ زره کرنیزو برمو د لمریزې برېښنا ته د اړولو لپاره طرحه شوې ده.
د پروژې ۷۰ سلنه لګښت فدرالي حکومت او پاتې ۳۰ سلنه د بلوچستان حکومت ورکوي.
د دې پروګرام له لارې حکومت غواړي د کرنیزو برمو لپاره د برېښنا پر دوامدارې سبسایډۍ خپل لګښت کم کړي او د برېښنا شبکې پر ځای لمریزې برېښنا ته د کروندګرو د اړولو زمینه برابره کړي.
د انرژۍ د چارو شنونکی زبیر خان وايي، په بلوچستان کې د کرنیزو برمو د برېښنا سبسایډي له ۲۰۰۱ کال راهیسې روانه ده. د ۲۰۱۵ کال د ترتیب له مخې، د یوې برمې خاوند شاوخوا ۱۰ زره روپۍ میاشتنی لګښت ورکاوه او حکومت د برېښنا پاتې لګښت تر ۷۵ زره روپیو پورې سبسایډي کاوه.
د راپور له مخې، کروندګرو په وروستیو کلونو کې شکایت درلود چې د ټاکل شویو اتو ساعتونو پر ځای ورته په ځینو سیمو کې یوازې شاوخوا درې ساعته برېښنا ورکول کېده.
د لمریز سیستم لګښت د کروندګرو لپاره
د حکومت له لوري د هرې برمې لپاره د مالي مرستې کچه تر ۲ میلیونه روپیو پورې ټاکل شوې، خو د ځینو کروندګرو د تجربو له مخې، د لمریز سیستم ټول لګښت تر دې لوړ تمامېږي.
د مستونګ کروندګر طارق بنګلزی وايي، د خپلې ۵۰ جریبه ځمکې لپاره یې د لمریز سیستم په نصبولو له څلور میلیونه روپیو ډېرې پیسې لګولي دي. د هغه سیستم له ۱۱۲ تر ۱۱۵ پورې لمریز تختې لري چې د هرې تختې وړتیا ۶۱۵ واټه ده.
د خانوزۍ یو د مڼو کروندګر محمد منور وايي، د ده د لمریز سیستم، تختو، مزو، چوکاټ او نورو وسایلو ټول لګښت شاوخوا ۲.۴۵ میلیونه روپۍ شوی دی.
د راپور له مخې، ځینو کروندګرو د اضافي لګښت د برابرولو لپاره څاروي پلورلي او یا یې له شخصي سرچینو په لوړه ګټه پورونه اخیستي دي.
زبیر خان وايي، هغه کروندګر چې د لمریز سیستم د لومړني لګښت توان نه لري، باید د ارزانه کرنیزو پورونو، اوږدمهاله قسطونو او د کوچنیو کروندګرو لپاره د یوې برخې مالي مرستې له لارې ملاتړ شي.
ځینې کروندګر له لمریزې برېښنا خوښ دي
سره له دې چې د انتقال پر مهال ځینې کروندګر له ستونزو سره مخ شوي، خو یو شمېر نور وايي چې له لمریزې برېښنا وروسته یې د اوبو لګولو وضعیت ښه شوی دی.
محمد منور وايي، د ده د مڼو باغ ته د لمریزې برېښنا له امله ستونزه نه ده پیدا شوې او اوس یې تر ټولو مهمه ګټه دا ده چې د اوبو لګولو لپاره د قېسکو پر برېښنا پورې ډېر تړلی نه دی.
د راپور له مخې، لمریزه برېښنا کروندګرو ته د ورځې پر مهال د اوبو پمپ کولو لپاره نسبتاً باوري سرچینه برابروي او هغوی له هغې ستونزې تر یوه حده خلاصوي چې د برېښنا د کمښت یا پرېکون له امله یې لرله.
د ځمکمخکې اوبو د کمېدو اندېښنه
د بلوچستان د ځمکمخکې اوبو د کمېدو ستونزه یوازې نصیراباد پورې محدوده نه ده. د پشین، کوټې، مستونګ او قلعه عبدالله په ګډون په یو شمېر سیمو کې کرنه په پراخه کچه پر ځمکمخکې اوبو ولاړه ده.
د مستونګ په دشت کمبیله سیمه کې طارق بنګلزی وايي، له لمریزې برېښنا وروسته کروندګرو ته د ورځې په اوږدو کې د اوبو د پمپ کولو زمینه زیاته شوې ده.
د نوموړي په وینا، له سختو بارانونو وروسته د سیمې ځمکمخکې اوبه شاوخوا ۹۰۰ فوټه ژورې وې، خو د راتلونکو اوو میاشتو په ترڅ کې د هغه په اټکل له ۷۰ تر ۸۰ پورې برمې وچې شوې او کروندګرو د اوبو لپاره لا ژورې برمې وکیندلې.
هغه وايي، اوس د هر فوټ برمې د کیندلو لګښت شاوخوا ۴۵۰۰ روپۍ دی.
خو د راپور په وینا، دا موضوع په خپله د دې ثبوت نه وړاندې کوي چې د ځمکمخکې اوبو د کمېدو یوازینی لامل لمریزول دي. په مستونګ کې د اوبو د کچې د کمېدو ستونزه له لمریزولو مخکې هم موجوده وه او ګڼ لاملونه لري.
د بلوچستان پوهنتون د ځمکپوهنې استاد ډاکټر نجیب الله وايي، د شمالي بلوچستان د ځمکمخکې اوبو کمېدل له جدي چاپېریالي ستونزو څخه دي.
د هغه د څېړنو له مخې، د پشین په حوزه کې په ځینو سیمو کې د ځمکمخکې اوبو کچه هر کال له دوو تر پنځو مترو پورې راټیټېږي. نوموړی وايي، د کوچلک او کوټې په حوزو کې هم د زیاتو اوبو ایستلو له امله د ځمکې د ښکته کېدو ستونزه رامنځته شوې ده.
هغه اټکل کوي چې د کوټې درې ځمکه هر کال شاوخوا ۱۶ سانتي متره ښکته کېږي.
د اوبو ایستلو لپاره د مقرراتو اړتیا
د بلوچستان د اوبو لګولو سکرتر سهیل الرحمن بلوچ وايي، اوس مهال په ټول ولایت کې د لمریزې برېښنا پر کرنیزو برمو د فعالیت لپاره یو واحد قانوني حد نشته او د هرې برمې لپاره د اوبو ایستلو ټاکلې اندازه هم نه ده وضع شوې.
د هغه په وینا، هر ډول محدودیت باید د فصلونو اړتیا، د ځمکمخکې اوبو شتون، د اوبو زیرمې، د پمپ وړتیا او د سیمې د اوبو د کمښت کچه په پام کې ونیسي.
د بلوچستان د ځمکمخکې اوبو د مدیریت لپاره د څارنې یو چوکاټ شته، خو د اوبو د کچې څارنه او د اوبو د ایستلو کنټرول دوه بېلابېلې موضوعګانې دي.
د ۲۰۲۵ کال د کرنیزو لمریزو سیستمونو او د برېښنا د غلا د مخنیوي قانون د لمریزولو بهیر او له برېښنا شبکې سره د غیرقانوني بیا نښلولو په ګډون یو شمېر موارد تنظیموي، خو د لمریز شوو ټولو کرنیزو برمو لپاره د اوبو پمپ کولو د ساعتونو یا د اوبو ایستلو یو واحد حد نه ټاکي.
د لمریزې برېښنا ترڅنګ د اوبو مدیریت
د راپور له مخې، د بلوچستان د لمریزولو پروګرام د انرژۍ لګښت کموي او کروندګرو ته د ورځې پر مهال د اوبو پمپ کولو لپاره د برېښنا زمینه برابروي، خو ورسره د اوبو د مدیریت اړتیا هم زیاته شوې ده.
کارپوهان وړاندیز کوي چې د ځمکمخکې اوبو د کچې منظم څارنه، د اوبو ایستلو د ځایونو ثبت، د اوبو د مصرف اندازه کول او د اوبو سپما کوونکو کرنیزو سیستمونو کارول باید د لمریزولو له پروګرام سره یوځای شي.
د سهیل الرحمن بلوچ په وینا، د اوبو د لوړ موثریت لرونکو سیستمونو د کارولو وړاندیز شوی، خو دا مهال د هر لمریز شوي کرنیز پمپ لپاره په قانوني توګه لازمي نه دي.
د بلوچستان د اوبو په ۲۰۲۴ کال پالیسي کې هم د اوبو د مدیریت په برخه کې د نورو اداري او قانوني اصلاحاتو یادونه شوې ده.
د پروګرام راتلونکی
په نصیراباد کې د لمریزولو له بهیر سره د تړلو لومړنۍ ستونزې تر یوې کچې پای ته رسېدلې دي او د سیمې ځینې کروندګر اوس له لمریزې برېښنا څخه کار اخلي.
د اېکسپرېس ټریبیون د راپور له مخې، د حکومت لپاره د دې پروګرام یوه مهمه موخه د برېښنا پر سبسایډۍ د لګښت کمول دي، په داسې حال کې چې کروندګر له برېښنا شبکې څخه د باوري اوبو لګولو غوښتنه کوي.
خو د راپور له مخې، د دې پروګرام د دوامدارې پایلې لپاره د کوچنیو کروندګرو د مالي ملاتړ، د لمریز سیستمونو د نصب او د پخوانیو برېښنايي نښلونونو د پرېکولو ترمنځ د همغږۍ او د ځمکمخکې اوبو د ایستلو د منظمولو موضوعات مهم پاتې کېږي.