لیکوال: سیلانی
د افغانستان په معاصر سیاسي تاریخ کې شهید داوود خان باید له هغو دولتي اشخاصو څخه وګڼل شي چې وطنپالنه یې تر دې ډېره چې د ویناوو او احساساتو په کچه څرګنده کړي، د دولتجوړونې، خپلواکۍغوښتنې او د ټولنې د نوښت او عصريکولو په چوکاټ کې تعریفوله.
د جمهوریت رسمي اسناد ښيي چې نوموړي د نوي نظام د اعلان له لومړۍ شېبې څخه «د خلکو اکثریت ته خدمت»، «رښتینې او معقوله دیموکراسي» او «د ملي حاکمیت اصل» د خپلې سیاسي ژبې او اهداف په لومړیتوبونو کې ځای پر ځای کړي و. د هماغې ورځې په رسمي ویناوو کې هغه ټینګار وکړ چې کلونه کلونه د خلکو، په ځانګړي ډول د بېوزلو او ځوانانو، د اخلاقي او مادي ودې لپاره د مناسب چاپېریال په لټه کې و. که څه هم دا ډول ځانانځورونه د هر دولت د مشروعیتجوړونې د ژبې یوه برخه وي، خو د هغه له ډېرو وروستیو عملي پرېکړو سره همغږي هم لري.
د شخصیت له اړخه، د هغه له تر ټولو څرګندو ځانګړنو څخه یوه پیاوړې اراده او د چارو د اصلاح لپاره د بېړني اقدام احساس و. بارنټ روبین په «ایرانیکا» کې لیکلي دي چې په ځوانۍ کې د داوود خان اروپايي استوګنې هغه د افغانستان د وروستهپاتېوالي پر وړاندې ډېر حساس کړی و، او همدې چارې یې په ټول سیاسي ژوند کې د هېواد د بیا رغونې له پیاوړې غوښتنې سره ملتیا وکړه.
د پ. سرماچار روسي څېړنه هم ښيي چې داوود خان یوازې د یوې عمومي تګلارې طرحهکوونکی نه و، بلکې داسې مدیر و چې د اقتصاد په برخه کې یې د وزارتونو فعالیتونه په شخصي ډول رهبري او کنټرولول. په همدې څېړنه کې راغلي دي چې یو شمېر شوروي ډیپلوماټانو، چې هغه یې له نږدې پېژانده، باور درلود چې نوموړي په رښتیني ډول غوښتل افغانستان بیا ورغوي. له دې لیدلوري څرګنديږي چې په چارو کې د هغه پرېکنده دريځ یوازې یوه فردي ځانګړنه نه وه، بلکې د «پرمختګ لپاره د متمرکز مدیریت» په بڼه څرګندېده.
د هغه وطنپالنه په دولتي بُعد کې تر هر څه وړاندې د «ملي اقتدار» په اړه د هغه په درک کې څرګندېږي. د ۱۹۷۳ کال په رسمي اسنادو کې، هم د جمهوریت په اعلان او هم د مأمورینو او نظامیانو د لوړې په متونو کې، د خلکو پر رفاه، د هېواد پر ځمکنۍ بشپړتیا او جمهوریت ته پر وفادارۍ ټینګار شوی دی. دا په دې معنا ده چې د هغه مطلوب دولت داسې دولت و چې له یوې خوا باید د ملت خدمتګار وي او له بلې خوا د هېواد خپلواکي او پولې وساتي.
په همدې چوکاټ کې باید د ملي اردو د جوړولو او د بهرنیو مرستو د ترلاسه کولو لپاره د هغه هڅې وارزول شي: «ایرانیکا» یادونه کوي چې هغه صدارت ته له رسېدو وروسته سمدستي د ملي اردو د پیاوړتیا لپاره د بهرنۍ مرستې په لټه کې شو؛ او که څه هم اړ شو چې شوروي اتحاد ته مخه کړي، خو په اصل کې کمونیست نه و او د ناپېیلتوب سیاست یې وساته. له همدې امله، د هغه په اړه پر یوې بهرني ځواک د وختي اتکا مسئله تر فکري وابستګۍ ډېره د دولتجوړونې د اړتیا له بُعد څخه وه.
د هغه د وطنپالنې بل اړخ د پرمختګ او بقا تر منځ په اړیکه کې درک کېدای شي. نیکولاس کلاثر له داوود خان څخه نقل کوي چې افغانستان یو «وروستهپاتې» هېواد دی او که موږ څه ونکړو، «د یوه ملت په توګه به مړ شي». دا وینا، که څه هم تنده ده، خو د هغه د لیدلوري جوهر په ښه توګه څرګندوي: پرمختګ د هغه لپاره یو تجمل ګرا فکر نه و، بلکې د ملي ژوند او بقا مسئله وه.
د سرماچار روسي مقاله هم پر پنځهکلنو پلانونو، د دولتي سکتور پر پیاوړتیا، د پانګې پر جذب او د بنسټیزو پروژو پر طرحو، له سړکونو او انرژۍ څخه نیولې تر اوبولګولو او صنعت پورې ټینګار کوي. حتی د ټولنیزو محدودیتونو لرې کول، له هغې ډلې په ټولنیز حضور کې د ښځو د پراخ ګډون زمینه برابرول، د همدې بیا رغونې پروژې یوه برخه ګڼي. له دې اړخه، د داوود خان وطنپالنه تر دې ډېره چې یوازې د تېر وخت نوستالژي وي، د «راتلونکي مليکول» بڼه درلوده.
سره له دې، د هغه د وطنپالنې تر ټولو مهم ازمایښت په بهرني سیاست کې رامنځته شو؛ یعنې هغه مهال چې د خپلواکۍ د نظر اصل پر ساده مصلحتغوښتنې غالب شو. د سيآیاې څېړنې، چې د افشا شویو اسنادو پر بنسټ ولاړه ده، ښيي چې نوموړي د ۱۹۷۰مې لسیزې له نیمايي څخه ورو ورو کمونیستان له کابینې او دولتي دستګاوو څخه څنډې ته کړل، د افغان افسرانو روزنه یې نورو هېوادونو، لکه هند او مصر ته ولېږدول، د شوروي مشاورانو د شمېر د کمولو هڅه یې وکړه او د ۱۹۷۷ کال په اپرېل کې د مسکو له شخړې وروسته یې د بهرنیو اړیکو د تنوع سیاست لا پیاوړی کړ.
د ا.م. ا. سیستاني صاحب په دري/فارسي لیکنه کې، چې د عبدالصمد غوث او نورو نږدې کسانو پر تائید ولاړه ده، داوود خان د برژنیف پر وړاندې په څرګندو ټکو وویل چې افغانستان به هېڅکله چا ته ددې اجازه ورنه کړي چې ورته د هېواد د ادارې د څرنګوالي او د کارکوونکو د استخدام په اړه امر او دیکته وشي. که دا روایت د مېتودولوژیک احتیاط له مخې هم ولوستل شي، د پېښې اصل یعنې د شوروي د مداخلې غوښتنې پر وړاندې د هغه مقاومت د نورو اسنادو له خوا هم تأییدېږي.
د هغه وطنپالنه یوازې د بهرني نفوذ پر وړاندې په سخت دریځۍ کې نه وه، بلکې په سیمهییزه واقعبیني کې یې هم ځان څرګنده و. هماغه اسناد ښيي چې هغه د ملي حقونو او د پښتونستان د مسئلې پر دوامداره ټینګار سربېره، د ۱۹۷۰مې لسیزې له نیمايي څخه له پاکستان سره د خبرو اترو لوري ته مخه کړه او په عین وخت کې یې د سترو اقتصادي پروژو او ان د نویو سوداګریزو لارو د لاسرسي لپاره د ایران له مسیر څخه ګټه اخیسته.
له تقابل څخه خبرو اترو ته دا اوښتون باید د ملي ارمان پر وړاندې د خیانت نښه ونه ګڼل شي؛ برعکس، دا د عملګرا، وطنپالنې یوه بڼه بلل کېدی شي، چې هڅه یې کوله اوږدمهاله اختلافاتو د پرمختګ او د هېواد د زیانمن کېدو د کمولو په ګټه مدیریت کړي. په ځینو پښتو سرچینو کې هم دا ټکی روښانه شوی چې داوود خان د «حق» اندېښنه پرېنښوده، خو د خپلې واکمنۍ په وروستیو کلونو کې یې د هغې د تعقیب بڼه بدله کړه.
د هغه د فردي ځانګړنو په اړه، سیمهییزې سرچینې، په ځانګړي ډول په پښتو او دري ژبو کې، تر ډېره یو له بل سره نږدې انځورونه وړاندې کوي: په حساسو حالاتو کې متانت، وقار، زړورتیا، پاکنفسي او وطنغوښتنه. البته مسلکي مؤرخ نه شي کولای دا صفات له انتقادي واټن پرته هماغسې تکرار کړي؛ ځکه د هغو یوه برخه د ستاین محوره حافظې له برخې څخه ده. سره له دې، کله چې همدا ستاینې د هغه د چلند له شواهدو سره له یو ځای کېدو، لکه خلکو ته پر خدمت ټینګار، په پرمختیايي پروګرامونو کې جديت، د ملي حاکمیت دفاع، او د بهرني فشار پر وړاندې مقاومت هغه څه دي چې لږ تر لږه ویلای شو چې د یوه جدي، باوقاره او خپلواکۍغوښتونکي دولتي شخصیت په توګه د هغه شهرت بېبنسټه نه و.
په پای کې، د هغه سیاسي پای هم د نوموړي د وطنپالنې په شخصیت جوړونه کې بېاغېزې نه و.
منابع
۱. محمد داوود، «اعلان جمهوریت»، پخش سراسری ۱۷ جولای ۱۹۷۳ / ۲۶ سرطان ۱۳۵۲، بازنشر در Aryana: Afghanistan Republic، منبع رسمی دولتی.
۲. Aryana: Afghanistan Republic، ۱۹۷۳، شامل فرمانهای جمهوری شمارهٔ ۱ تا ۳ مورخ ۲۶ جولای ۱۹۷۳، متن سوگند وفاداری، خدمت به رفاه مردم و دفاع از تمامیت ارضی.
۳. محمد داوود، خطاب به مردم افغانستان: بیانیهٔ رادیویی، ضمیمهٔ جلد ۶ مجلهٔ مرمن، کابل: مطبعهٔ دولتی، ۱۹۷۳؛ ارجاع کتابشناختیِ دقیق این متن در اثر علی بنوعزیزی ثبت شده است.
۴. علی بنوعزیزی، The State, Religion and Ethnic Politics: Afghanistan, Iran, and Pakistan، سیراکیوز، ۱۹۸۷؛ برای ثبت ارجاع دقیقِ منبعِ فارسیِ بیانیهٔ رادیویی داوود.
۵. عبدالصمد غوث، The Fall of Afghanistan: An Insider’s Account، واشنگتن، ۱۹۸۸؛ منبع خاطراتی از درون دستگاه دولت جمهوری.
۶. سیا، President Daoud’s First Six Months، گزارش ویژهٔ اطلاعاتی، ۱۵ فبروری ۱۹۷۴، ازطبقهبندیخارجشده.
۷. سیا، Predicting the Soviet Invasion of Afghanistan: The Intelligence Community’s Record، ۲۰۱۹؛ بهویژه برای بحث «ملیگرا بودن»، کاهش نفوذ شوروی، آموزش افسران در خارج از شوروی، گفتوگو با پاکستان، و تنش با برژنف.
۸. بارنت روبین، «DĀWŪD KHAN, MOḤAMMAD»، در Encyclopaedia Iranica، ۱۹۹۴؛ بهروزشده در ۲۰۱۳.
۹. نیکولاس کلاثر، “Damming Afghanistan: Modernization in a Buffer State,” ۲۰۰۲؛ برای فهم پیوند توسعه و بقای ملی در نگاه داوود.
۱۰. پ. سرماچار، «م. داود خان: تلاش برای نوسازی رادیکال اقتصاد افغانستان و پیامدهای آن»، ۲۰۱۵، مقالهٔ پژوهشی به زبان روسی.
۱۲. اکادمیسین سیستانی، جایگاه داود خان در تاریخ نوین افغانستان، نسخهٔ وب؛ برای نقلِ روایات همکاران نزدیک و گزارش برخورد او با برژنف.
۱۳. حبیبالله غمخور، د ډيورنډ کرښه يا د ناسور زخم، کتاب پشتو، نسخهٔ دیجیتال؛ برای بازتاب دیدگاههای پشتوزبان دربارهٔ پشتونستان، حقوق ملی و داوود خان.
۱۴. سلطانجان کلیوال، «غازی امانالله خان او سردار محمد داود خان»، جستار پشتو؛ برای بازتاب حافظهٔ سیاسیِ داخلی دربارهٔ پاکنفسی، شجاعت و وطنپالنهٔ داوود خان.
۱۵. Encyclopaedia Britannica، مدخل «Mohammad Daud Khan»، برای دادههای فشرده دربارهٔ اصلاحات آموزشی و اجتماعی و کوشش او برای کاهش وابستگی به شوروی.
۱۶. گزارش حقوقی/تاریخی کتابخانهٔ کنگره دربارهٔ افغانستان، برای توصیف استقبال اولیه از بازگشت او به قدرت، تغییر جهت از اتکای فزاینده به شوروی، و کشتهشدن او در قصر ریاست جمهوری در اپریل ۱۹۷۸.
