په تېرو پنځو کلونو کې په افغانستان کې د اوبو، انرژۍ، برېښنا او ترانسپورټ په برخو کې د یو شمېر لویو پروژو د پلي کېدو چارې روانې وې. د افغانستان د اوسني حکومت چارواکي دغه پروژې د هېواد د اقتصادي ودې، د کرنې د پراختیا، د انرژۍ د اړتیاوو د پوره کولو او له ګاونډیو او سیمهییزو هېوادونو سره د سوداګریزو اړیکو د پراخېدو لپاره مهمې بولي.
د افغانستان د اوسني حکومت د بهرنیو چارو وزیر مولوي امیرخان متقي د لویو اقتصادي پروژو پرمختګ د حکومت د اقتصادي تګلارو له پایلو څخه بللی او ویلي یې دي چې افغانستان د فابریکو او بنسټیزو پروژو په برخه کې د پخوا په پرتله د پام وړ پرمختګ کړی دی.
خو د ټولو پروژو حالت یو شان نه دی. ځینې یې د جوړېدو وروستیو پړاوونو ته نږدې شوې، ځینې له اوږده ځنډ وروسته بېرته فعالې شوې او ځینې نورې لا هم د طرحې، ارزونې او امکانسنجۍ په پړاوونو کې دي.
قوشتېپې کانال؛ د کرنې د پراختیا لپاره لویه پروژه
قوشتېپې کانال د افغانستان له مهمو اوبو لګولو پروژو څخه دی چې د هېواد په شمال کې د کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره جوړېږي.
د دې پروژې چارې په ۲۰۲۲ کال کې پیل شوې. کانال د آمو سیند له اوبو څخه د استفادې له لارې د بلخ، جوزجان او فاریاب ولایتونو ګڼو سیمو ته د اوبو رسولو لپاره طرحه شوی دی.
د پروژې ټول اوږدوالی شاوخوا ۲۸۵ کیلومتره ښودل شوی او د اوبو د لېږد وړتیا یې نږدې ۶۵ مکعب متره په یوه ثانیه کې ده. د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، موخه دا ده چې له درې میلیونو جریبو څخه زیاته ځمکه د کرنې لپاره خړوبه شي.
د پروژې دویم پړاو د ۲۰۲۸ کال تر شاوخوا پورې د بشپړېدو لپاره په پام کې نیول شوی او د درېیم پړاو د پیل چارې به د دویم پړاو له بشپړېدو وروسته ترسره شي.
د افغانستان د ملي پراختیا شرکت ویاند نبيالله ارغندیوال ویلي چې د کانال د دویم پړاو چارې په چټکۍ روانې دي او پروژه د بشپړېدو وروستیو پړاوونو ته نږدې شوې ده.
که پروژه د ټاکل شوې طرحې له مخې بشپړه شي، تمه ده په شمالي ولایتونو کې د کرنیزو ځمکو د پراخېدو ترڅنګ د حاصلاتو، کارموندنې او خوراکي توکو د تولید کچه هم لوړه شي.
ټاپي؛ د انرژۍ او سیمهییزې نښلونې پروژه
د ترکمنستان، افغانستان، پاکستان او هند ترمنځ د ګازو د لېږد پروژه چې د ټاپي په نوم یادیږي، د افغانستان لپاره له مهمو سیمهییزو اقتصادي پروژو څخه ده.
د افغانستان په خاوره کې د دې نللیکې د جوړولو چارې په ۲۰۲۵ کال کې عملي پړاو ته داخلې شوې. د پلان له مخې، د نللیکې اوږدوالی به د افغانستان په دننه کې شاوخوا ۸۱۶ کیلومتره وي.
د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، تر اوسه د افغانستان په خاوره کې شاوخوا ۱۲۰ کیلومتره نللیکه غځول شوې ده.
ټاکل شوې چې د ټاپي له لارې هر کال شاوخوا ۳۳ میلیارده مکعب متره ګاز ولېږدول شي. افغانستان به د دې پروژې له لارې د ګاز د لېږد په بدل کې د ترانزیټ عاید ترلاسه کوي او تمه ده د ګاز رسېدل د هېواد پر صنعت او د برېښنا پر تولید هم اغېز ولري.
تر اوسه د ټولې پروژې د بشپړېدو لپاره وروستۍ نېټه نه ده ټاکل شوې. خو د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت د معلوماتو له مخې، په هرات کې د پروژې د اړوندې برخې د بشپړولو لپاره کار روان دی.
د دغه وزارت ویاند همایون افغان ویلي چې تمه ده په هرات کې د پروژې چارې د کال تر پایه بشپړې او د استفادې لپاره چمتو شي.
کاسا-۱۰۰۰؛ د منځنۍ اسیا برېښنا د افغانستان له لارې پاکستان ته
کاسا-۱۰۰۰ د افغانستان لپاره د برېښنا له مهمو سیمهییزو پروژو څخه ده چې له څو کلونو ځنډ وروسته یې چارې بېرته پیل شوې دي.
د دې پروژې موخه دا ده چې د قرغزستان او تاجکستان اضافي برېښنا د افغانستان له لارې پاکستان ته ولېږدول شي.
د پروژې د طرحې له مخې، د برېښنا د لېږد وړتیا شاوخوا ۱۳۰۰ مېګاواټه ده او د لېږد شبکه نږدې ۱۳۷۰ کیلومتره اوږدوالی لري. په پروژه کې افغانستان، تاجکستان، قرغزستان او پاکستان شامل دي.
د افغانستان لپاره د دې پروژې یوه مهمه ګټه د ترانزیټ عاید ګڼل کېږي. د پروژې د بشپړېدو په صورت کې به افغانستان د منځنۍ اسیا او سویلي اسیا ترمنځ د برېښنا د لېږد په یوه مهمه لار بدل شي.
د موجودو معلوماتو له مخې، د افغانستان د برخې شاوخوا ۸۰ سلنه چارې بشپړې شوې دي او د پاتې کارونو د بشپړېدو لپاره هڅې روانې دي. د پلان له مخې، ټاکل شوې دغه برخه د ۱۴۰۶ لمریز کال تر پیل پورې بشپړه شي.
افغان ټرانس؛ لا هم د لومړني پړاو پروژه
د رېلپټلۍ او سیمهییز ترانزیټ په برخه کې افغان ټرانس د یادو شویو پروژو په پرتله لا په لومړني پړاو کې دی.
د دې پروژې موخه د افغانستان، منځنۍ اسیا او پاکستان ترمنځ د رېلپټلۍ او سوداګریز ترانزیټ د اړیکو پراخول دي، څو افغانستان د سیمې د سوداګرۍ او ترانزیټ لپاره پر یوه مهمه لار بدل شي.
په ۲۰۲۵ کال کې د دې پروژې د امکانسنجۍ د څېړنې تړون لاسلیک شوی، خو تر اوسه د جوړولو او عملي فعالیت پړاو ته نه ده داخل شوې.
د دې پروژې اوسنی وضعیت څرګندوي چې د لویو سیمهییزو پروژو د پلي کېدو لپاره یوازې د هېوادونو ترمنځ هوکړه کافي نه ده. د مالي سرچینو برابرول، تخنیکي طرحه، امکانسنجۍ، د کار د پلي کېدو وړتیا او د ښکېلو هېوادونو دوامدارې همکارۍ هم مهم رول لري.
اقتصادي اغېز؛ د پروژو ارزښت په عملي پایلو کې دی
د افغانستان د دغو لویو پروژو اهمیت یوازې د جوړولو په چارو کې نه راټولېږي، بلکې اصلي ارزښت یې په هغو پایلو پورې تړلی دی چې له بشپړېدو وروسته یې هېواد ته رسېږي.
قوشتېپې کانال د کرنیزو ځمکو د پراخېدو او د اوبو لګولو د اسانتیا له لارې د کرنې او خوراکي تولید د زیاتېدو لپاره زمینه برابرولی شي.
ټاپي او کاسا-۱۰۰۰ بیا افغانستان د سیمې د انرژۍ له شبکو سره نښلوي او د ترانزیټ له لارې د عاید د ترلاسه کولو امکان زیاتوي.
په ورته وخت کې، افغان ټرانس کولای شي د رېلپټلۍ له لارې د افغانستان سوداګریزې اړیکې له منځنۍ او سویلي اسیا سره پراخې کړي.
که دغه پروژې بشپړې او په اغېزمن ډول فعالې شي، افغانستان ته د کرنې، انرژۍ، ترانزیټ، کارموندنې، پانګونې او سیمهییزې سوداګرۍ په برخو کې د اوږدمهاله اقتصادي ګټو زمینه برابرېدای شي.
خو د دغو پروژو د بریا اصلي معیار یوازې د جوړولو د کارونو بشپړېدل نه دي. د پروژو پر وخت بشپړېدل، عملي فعالیت، اغېزمن مدیریت او د هېواد پر اقتصاد د هغوی واقعي اغېز هغه څه دي چې د بریا کچه به یې څرګنده کړي.
په ټوله کې، د تېرو پنځو کلونو انځور ښيي چې قوشتېپې کانال د پراختیا په مهم پړاو کې دی، ټاپي د جوړولو عملي مرحلې ته داخل شوی، کاسا-۱۰۰۰ له ځنډ وروسته بېرته فعال شوی او افغان ټرانس لا د لومړنیو مطالعاتو او طرحې له پړاو څخه د وتلو په حال کې دی.
له دې کبله، د افغانستان د لویو بنسټیزو پروژو راتلونکی پرمختګ به د ټاکلي وخت مراعاتولو، د مالي او تخنیکي سرچینو برابرولو او له سیمهییزو هېوادونو سره د دوامدارې همکارۍ تر څنګ د دې پروژو پر عملي فعالېدو پورې تړلی وي.