حوثيان څوک دي؟ په يمن کې د جګړې، سيمهييز نفوذ او پوځي ځواک تحليلي جا يمن د حوثيانو نوم په وروستيو کلونو کې د منځني ختيځ د جګړو، د سره سمندر د بېړيو پر بريدونو، د سعودي عربستان او اسرائيلو پر ضد د توغنديزو او بېپيلوټه الوتکو د بريدونو، او د سيمهييزو سياسي سياليو له امله ډېر يادېږي. دغه ډله د يمن په کورنۍ جګړه کې يو له اغېزناکو لورو څخه ده او د هېواد پر پراخو شمالي سيمو او پلازمېنه صنعا واک لري.
حوثيان يوه سياسي، پوځي او مذهبي ډله ده چې د يمن په شمال کې رامنځته شوې ده. د دې ډلې نوم د “الحوثي” له کورنۍ اخيستل شوی، ځکه د همدې کورنۍ غړو د دې غورځنګ بنسټ اېښی و.
د مذهبي باور له مخې د حوثيانو ډېری غړي د زيدي شيعه مذهب پيروان دي. زيديان د يمن د تاريخ يوه مهمه برخه جوړوي او د پېړيو لپاره يې د هېواد پر زياتو سيمو واکمني کړې وه.
دا غورځنګ د ۱۹۹۰مې لسيزې په وروستيو کې د زيدي مذهبي او ټولنيز هويت د پياوړتيا په موخه پيل شو، خو وروسته يې د وخت له حکومت سره اختلافونه زيات شول او وسلهوال پړاو ته داخل شو.
څنګه په يوه پوځي ځواک بدل شول؟
له حکومت سره د اختلافونو له زياتېدو وروسته حوثيانو پر يمني ځواکونو د چريکي جګړو لړۍ پيل کړه. د وخت په تېرېدو سره يې خپل نفوذ پراخ کړ او د يمن په شمال کې يې د پام وړ ملاتړ وموند.
د ۲۰۱۱ کال له ولسي پاڅونونو او سياسي ګډوډۍ وروسته د دې ډلې ځواک نور هم زيات شو. په ۲۰۱۴ کال کې حوثيانو پلازمېنه صنعا ونيوله او د هېواد پر ډېرو شمالي سيمو يې واک ټينګ کړ.
دغه پرمختګ د يمن سياسي وضعيت په بشپړه توګه بدل کړ او هېواد يې د اوږدې کورنۍ جګړې پر لور بوتله.
د سعودي عربستان لاسوهنه
کله چې حوثيانو صنعا ونيوله، د يمن نړيوالې پېژندل شوې حکومت جنوب ته ولاړ او خپل فعاليتونه يې له عدن څخه پيل کړل.
وروسته سعودي عربستان د څو عربي هېوادونو په ګډون پوځي ائتلاف جوړ کړ او په ۲۰۱۵ کال کې يې په يمن کې پوځي عمليات پيل کړل. د ائتلاف هدف د يمن د رسمي حکومت ملاتړ او د حوثيانو شاتګ بلل کېده.
له هماغه وخته د سعودي عربستان او حوثيانو ترمنځ نښتې دوام لري او دواړو لورو يو پر بل ګڼ هوايي او توغنديز بريدونه کړي دي.
د ايران د ملاتړ ادعاوې
امريکا، سعودي عربستان او يو شمېر نور هېوادونه ادعا کوي چې ايران حوثيانو ته پوځي روزنه، وسلې او تخنيکي ملاتړ برابروي.
خو حوثيان دغه ادعاوې ردوي او وايي چې خپلې وسلې او پوځي وړتياوې په خپله رامنځته کوي او د هېڅ هېواد استازي يا نيابتي ځواک نه دي.
دغه موضوع لا هم د سيمهييزو او نړيوالو اختلافونو له مهمو مواردو څخه ګڼل کېږي.
پوځي وړتياوې
په وروستيو کلونو کې حوثيانو د توغنديو، بېپيلوټه الوتکو او سمندري بريدونو وړتياوې پراخې کړې دي.
دوی څو ځله د سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د تېلو پر تاسيساتو، هوايي ډګرونو او نورو مهمو زېربناوو بريدونه کړي دي.
تر دې سربېره، د سره سمندر په اوبو کې يې پر سوداګريزو او تېل وړونکو بېړيو هم بريدونه کړي، چې د نړيوال سمندري سوداګرۍ پر بهير يې اغېز کړی دی.
د غزې جګړې وروسته بدلون
د غزې جګړې له پيل وروسته حوثيانو اعلان وکړ چې د فلسطينيانو د ملاتړ په موخه به هغه بېړۍ په نښه کوي چې د دوی په وينا له اسرائيلو سره تړاو لري.
د دې بريدونو له امله د نړۍ ځينو ستر سمندري شرکتونو خپلې بېړۍ د سره سمندر پر ځای د افريقا د سوېل له اوږدې لارې تېرولې، چې د لېږد لګښتونه او د بار رسولو وخت دواړه زيات شول.
په همدې موده کې حوثيانو د اسرائيلو پر لور هم توغندي او بېپيلوټه الوتکې توغولي، او په ځواب کې امريکا او اسرائيلو د يمن دننه د حوثيانو پر ځينو پوځي اهدافو هوايي بريدونه کړي دي.
د يمن کورنۍ جګړه او بشري وضعيت
له ۲۰۱۴ کال راهيسې روانې جګړې يمن له سخت بشري بحران سره مخ کړی دی. د ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې، د هېواد ميليونونه وګړي د خوراکي توکو، روغتيايي خدمتونو او بشري مرستو اړتيا لري.
که څه هم په ۲۰۲۲ کال کې د ملګرو ملتونو په منځګړيتوب اوربند وشو، خو بشپړ سياسي حل ته لار هواره نه شوه او په بېلابېلو وختونو کې بيا هم نښتې رامنځته شوې دي.
اوسنی وضعيت
اوس مهال حوثيان د يمن پر پلازمېنه صنعا او د هېواد پر ډېرو شمالي سيمو واک لري، په داسې حال کې چې د يمن نړيواله پېژندل شوې حکومت له عدن څخه خپل فعاليتونه پر مخ وړي.
د حوثيانو، سعودي عربستان، امريکا، اسرائيلو او ايران ترمنځ وروستۍ کړکېچونه ښيي چې د يمن جګړه يوازې کورنۍ شخړه نه ده پاتې، بلکې د سيمهييزو او نړيوالو قدرتونو د سيالۍ يوه مهمه برخه ګرځېدلې ده. د همدې امله د يمن امنيتي وضعيت او د سره سمندر پېښې لا هم د نړۍ د سياسي او اقتصادي پاملرنې مهم موضوعات بلل کېږي.