د انټرنیټ پلار: د انټرنټ راتلونکي څخه په ویره کې ده

ليکنه:اینڈریو گریفن

دي انډیپنډنټ 

’د انټرنیټ پلار ‘ د دې راتلونکي څخه په ویره کې
د انټرنیټ جوړونکو په وینا، انټرنیټ ته بیلابیل ګواښونه شتون لري چې ټیکنالوژي او هغه کسان چې یې کاروي دواړه په خطر کې اچولی شي.

د انټرنیټ په جوړولو کې د مرسته کوونکو په وینا، انټرنیټ ته مختلف ډول ګواښونه شتون لري چې ټیکنالوژي او هغه کسان چې یې کاروي دواړه په خطر کې اچولی شي.

’انټرنیټ د بانیانو‘ څخه یو وینټ سرف خبرداری ورکړ چې موږ په داسې ټیکنالوژي تکیه کوو چې زموږ د فکر څخه زیاته نازکه ده او موږ په یو ’ډیجیټل تیاره دوره‘ کې تللی شو، چې موږ ته به خپله تاریخ ته لاسرسی نه راکوي.

هغه خبرداری ورکړ چې ویب زموږ د ژوند یو زیاتېدونکی مرکزي برخه ګرځېدلې ده خو دا مانا لري چې ’کله چې دا خپل مقصد سره سم کار نه کوي یا بد اراده خلک یې کاروي نو د دې پایلې شته.‘

هغه خبرداری ورکړ چې لکه څرنګه انټرنیټ تقریباً هر ځای خپور شوی دی، دا د دې سبب کېدای شي چې خلک یې د زیان رسولو مقاصدو لپاره وکاروي، لکه رینسم ویئر.

هغه وویل چې ’د انټرنیټ د زیاتېدونکي موجودیت پایلې دا دي چې دا عام خلکو ته د لاسرسي وړ ګرځېدلی دی، چې دا د دې ابتدايي وختونو کې نه وو او د دې پایلې دا دي چې عام خلکو ځینې برخې الزاماً ښې ارادې نه لري، نو د دوی ټیکنالوژي ته لاسرسی په ډیرو لارو کې ډير جوړونکي دی خو ځینې ډیر ویجاړونکي هم دي.‘

هغه دا هم خبرداری ورکړ چې ’د دې ټیکنالوژۍ د اعتبار او انعطاف په اړه ډیرې اندیښنې شتون لري، چې پر کوم موږ په تېزۍ سره تکیه کوو‘ او دا چې موږ سافټویر ته د زیاتېدونکي خودمختاري ورکړه ورکوو چې زموږ په ځای داسې اقدامات وکړي چې موږ شاید و نه پوهیږو.

مثال په توګه موږ پر خپل موبایل زیات تکیه کوو، د دې ’اسانتیا او ګټورتیا‘ له کبله. خو کله چې دا خراب شي نو کېدای شي د استعمال لپاره ’هیڅ بدیل‘ نه وي، چې له دې سره موږ د ډیرو کمزورو سیسټمونو د رحم او کرم په وړاندې پرېږدو.

هغه دا هم مشوره ورکړه چې کمزوري په راتلونکي کې هم پاتې ده. نن ورځ زموږ سره چې کوم ډیجیټل میډیا شته په دې کې هیڅ هم داسې نه دي لکه کاغذ، چې موږ مخکې استعمالولو او له دې امله موږ ممکن اوس هغو فایلونو ته لاسرسی ونه کړو، چې موږ ته د خپل تاریخ په پوهولو کې مرسته کوي.

هغه وویل چې ’زه فکر کوم چې موږ کوم ډول ایکو سیسټم جوړولو ته اړتیا لرو چې هر چا ته ډاډ ورکړي چې ډیجیټل موادو ته یو جدي اوږد عمر شته.‘

هغه د دې حقیقت ته اشاره وکړه چې هغه ته پدې وروستیو کې ځینې فلاپي ډیسکونه موندل شوي دي چې په دې کې یوازې څو لسیزې مخکې جوړې شوې فایلونه شامل دي چې اوس لوستل کېدای نه شي. هغه وویل چې دا فکر کول د شرم وړ دي چې پنځه یا شپږ زره کاله مخکې جوړې شوې خټې څخه جوړې شوې ټابلیټونه اوس هم د فهم وړ دي.‘

هغه وویل چې د دې مسایلو د حل کولو مانا به دا وي چې ’زموږ ټول ایکو سیسټم باندې بیا فکر وکړو‘، په کوم کې چې نوي قانوني چوکاټونه او بین المللي معاهدې هم شاملې دي ترڅو موږ خپل ډیجیټل چاپیریال باندې تکیه وکړو.

مثال په توګه د دې مانا کېدای شي چې یو نوی ’ډیجیټل ټولنیز تړون‘ ولیکو چې له خلکو څخه غوښتنه کوي چې د آنلاین نړۍ سره د تعامل کولو لارې لپاره زیات مسؤلیت منونکي شي.

هغه وویل چې موږ باید د ټیکنالوژي د محفوظ استعمال په اړه ’د خلکو احساس ته وده ورکړو او دوی ته د خپل تحفظ لپاره زیاتې سرچینې کارولو فرصت ورکړو. د هغه په وینا، ’موږ ته د زیات تنقیدي فکر کولو او تنقیدي فکر کولو ته اړتیا لرو، په ځانګړې توګه په هغه معلوماتو کې چې موږ ته راځي،‘ دا مسله د ژبو لوی ماډلونو د پراخ موجودیت له کبله نوره هم شدید شوې ده.

خو هغه وویل چې هغه د مصنوعي ذهانت د ځواک په اړه دومره اندیښمن نه دی څومره چې ځینې نور ټیکنالوژیستان دي. که څه هم کمپیوټینګ ’په زړه پورې‘ نوې وړتیاوې پیدا کړي خو د مصنوعي ذهانت په اړه زیاتره ویره ’د دې څخه حقیقت څخه زیات ځواکمن ګڼلو پایله ده‘ په جزوي توګه د دې لپاره چې مصنوعي ذهانت ته انسان لخوا لیکل شوې لیکنې اساس ورکړل شوی او زیاتره داسې ښکاري چې هغه په داسې طریقه خبرې کوي لکه څنګه چې موږ کوو.

سرف د رائل سوسایټي او نورو تنظیمونو لخوا د انټرنیټ د 50 کلونو د پوره کېدو په مناسبت په یوه غونډه کې خبرې کولې. هغه وویل چې د انټرنیټ په لومړیو ورځو کې زیاتره دا امید و چې ایا د دې نظام ناسم استعمال به وشي که نه.

هغه وویل چې ’کله چې موږ دې کار ته پیل وکړ، موږ یوازې د انجنیرانو یوه ډله وو، او موږ یوازې دومره کار کول غوښتل چې په داسې دایره او پیمانه کې کار وکړي.

’او زه فکر نه کوم چې موږ په دې اړه ډیر سوچ کولو چې څنګه خلک دا نظام ناسم استعمالولی شي که څه هم د دوی نیت ستاسو سره مرسته کول وي.‘

هغه وویل چې د امنیت په اړه زیاتره اندیښنه شتون لري. مثال په توګه ویب ټرافیک انکرپټ کول ترڅو د انټرنیټ د استعمال په دوران کې د دې په لاره کې خنډ ونه شي. د هغه په وینا، خو د حفاظت په اړه کم اندیښنه وه. له دې امله په دې حقیقت کې کم سوچ شوی و چې په ټرافیک کې میل ویئر شتون لري چې په دې کمپیوټر به برید وکړي چې کوم ته لیږل شوی دی.

هغه وویل: ’له دې امله زه فکر کوم چې موږ باید دا ایکو سیسټم چې موږ یې جوړوو بیا فکر وکړو. دا یوه خیالي شی نه بلکه حقیقي نړۍ پایلې لري.‘

’دا په جغرافیایي او سیاسي معناګانو کې داسې ځای دی چې فضا یې مسابقتي ده. چرته چې په آنلاین چاپیریال کې زموږ د ملي او شخصي امنیت په اړه زموږ اندیښنې حقیقي دي.

او موږ تاسو په ابتدائي کې ډاډ درکولی شو چې دا په لیست کې په سر کې نه وو. یوازې دا هڅه کېدله چې پوه شي چې هر کمپیوټر د هر بل کمپیوټر سره د خبرو په صورت کې څه پېښېږي.‘

په ساؤتھ ایمپټن پوهنتون کې د بریتانیا کمپیوټر ساینس پوه وینډي هال، چې د ویب ځینې ابتدائي سیستمونه یې جوړولو کې مرسته کړې، د همدې غونډې په جریان کې د انډپینډنټ ته وویل چې هغه د انټرنیټ راتلونکي په اړه خوشبین دي.

هغې وویل چې ’انټرنیټ، هغه اساسی ډانچه چې یو کمپیوټر بل سره څنګه خبرې کوي، تقریبا 50 کاله پوره کړي دي. او دا په وخت کې قائم پاتې شو حتی د کووډ په وخت کې هم.‘

’په 2020 کې موږ ټول یې ډیر استعمال وکړ او دا موجود او قائمه پاتې شوه. او تصور وکړئ چې د انټرنیټ یا ویب پرته کووډ څنګه وی.‘

خو هغې د ابتدائي انټرنیټ او ویب تاریخ څخه د زده کړو اهمیت ته اشاره وکړه او موافقه وکړه چې مصنوعي ذهانت په پایله کې یوه مسله کېدای شي. د خپلو نورو کارونو سره سره ډیم وینډی په اقوام متحدہ کې د مصنوعي ذهانت په اړه مشاورتي ادارې کې هم کار کوي چې هدف یې د بین الاقوامي حکومتدارۍ هڅول دي ترڅو له دې ګواښونو څخه خوندي پاتې شي.

هغې وویل چې ’خپله ویب په نسبت مصنوعي ذهانت ممکنه توګه زیات خطرناک دی. زه داسې څوک نه یم چې ووایم چې په راتلونکي کال یا لنډ وخت کې به موږ ته حقیقي خطر مخې ته راشي. خو که موږ مصنوعي ذهانت له خپل لاسه ورکړو نو دا به هغه کسان وکاروي چې نیک مقاصد نه لري.‘