لیکنه او ژباړه: تمهید سیلانی
د نعمتالله هروي اثر، تاریخِ خانجهاني و مخزنِ افغاني د پښتنو د پخواني تاریخ په باب یو مهم اثر دی؛ خو دا ارزښت په دې معنی نه دی چې د هغه ټولې دعوې دې د تاریخي حقیقت په توګه ومنل شي. د دې اثر علمي ارزښت تر ډېره په دې کې دی چې موږ ته د 17مې پېړۍ د مغلي دربار، پښتني مشرانو، قبایلي تصور، درباري سیاست او مذهبي هویتي ذهنیت انځور راکوي؛ خو د پښتنو د قطعي اصل او نسب په باب د دې اثر روایتونه له ډېر احتیاط پرته د تاریخ سند نه شي ګڼل کېدی. زه په دې لیکنه کې د یاد اثر هغه کمزوري اړخونه را سپړم چې په علمي څېړنو کې قابل د بحث او ننګونو دي.
ددې اثر لومړۍ کمزوري دا ده چې هروي خپله شجره پر داسې روایتونو ولاړه کړې چې د معاصرې تاریخپوهنې له مخې د اول لاس، مستقیم او ازمېیل شوي اسناد نه دي. هغه د پښتنو نسب د بنياسرائیلو، طالوت/ساول او د یعقوب علیهالسلام له اولادې سره تړي؛ خو د دې اوږدې دعوې لپاره داسې پرلهپسې تاریخي سند نه وړاندې کوي چې له لرغوني شام، فلسطین یا بنياسرائیلي سیمو څخه تر غور، کابل، کندهار، سلیمان غرونو او هند پورې د یوې واحدې قبیلوي ډلې حرکت، ژبه، کلتور، نومونه او ټولنیز جوړښت په مستند ډول تعقیب کړي. د نسب دعوه هلته علمي کېږي چې د زمان، مکان، ژبې، کډوالۍ، نومونو، فرهنګ او نورو تاریخي شواهدو ترمنځ منظم تسلسل موجود وي؛ خو په مخزنِ افغاني کې دا تړاو تر ډېره د روایت او مذهبي نسبنامې پر بنسټ ولاړ دی، نه د انتقادي سند پر بنسټ.
دویمه کمزوري دا ده چې هروي د پښتنو د اصل مسئله د یوې واحدې کورنۍ، واحد نیکه او خطي شجرې له لارې تشریح کوي. دا ډول تشریح د قبایلي ټولنو د جوړېدو له علمي درک سره سمون نه لري. پښتانه د یوه ساده کورني نسل محصول نه دي؛ بلکې د اوږدې تاریخي قومجوړونې، ژبني بدلون، قبایلي ائتلافونو، غرنیو سیمو، کوچیاني او نیمهکوچیاني ژوند، اسلامي دورې، سیاسي اتحادونو او سیمهییزو اړیکو محصول دي. په معاصره څېړنه کې د پښتنو د اصل بحث عموماً د ethnogenesis یا قومجوړونې د پروسې په چوکاټ کې څېړل کېږي، نه د یوې افسانوي شجرې په چوکاټ کې. له همدې امله هروي د یوې پیچلې تاریخي پدیدې لپاره ډېر ساده، مذهبي او نسبمحور ځواب وړاندې کړی دی.
درېیمه کمزوري، د کتاب داخلي قبایلي نیمګړتیا ده. د هروي شجره د پښتنو ټول قبایلي جوړښت په بشپړ ډول نه رانغاړي. په پښتنو کې لویې قبایلي ډلې، فرعي څانګې، سیمهییز هویتونه او تاریخي بدلونونه شته چې په یوه ساده شجره کې نه ځایېږي. په ځانګړي ډول د کرلاڼي څانګې او د هغې اړوند مهمې قبیلې، لکه وزیر، مسید/مسعود، خټک، اپرېدي، بنګښ، ځدراڼ، منګل او نور، د هغه په نسبنامه کې د سړبن، بېټني او غرغښت په څېر روښانه او منظم ځای نه لري. دا ښيي چې دا شجره د ټول پښتون قوم د تاریخي جوړښت بشپړ انځور نه دی، بلکې د یوې محدودې قبایلي سیمې، درباري غوښتنې او ځانګړو سرچینو محصول دی.
څلورمه کمزوري د ژبپوهنې له پلوه ده. پښتو د هندواروپايي ژبو د هند-آریاني څانګې یوه ختیځه ژبه ده. د پښتو غږیز جوړښت، صرف، نحوه، تاریخي لغتونه او د نورو آریاني ژبو سره اړیکې ښيي چې پښتو په خپل اساس کې آریايي ژبه ده، نه سامي ژبه. که پښتانه په مستقیم ډول د بنياسرائیلو له یوې سامي ژبنۍ ډلې څخه راغلي وی، نو باید د پښتو په اساسي ژبنیز جوړښت کې د عبري، آرامي یا نورو سامي ژبو بنسټیزې نښې څرګندې وی. خو داسې نه ده. په پښتو کې عربي، فارسي، هندي او نور پورونه شته؛ خو پورونه د ژبې اصل نه بدلوي. د ژبې اصلي کورنۍ د هغې په بنسټیز جوړښت، تاریخي غږیزو بدلونونو او ګرامري نظام کې معلومېږي، او دا ټول پښتو د آریاني ژبو په کورنۍ کې ځای پر ځای کوي. له همدې امله د هروي بنياسرائیلي روایت د ژبپوهنې له معیارونو سره اړخ نه لګوي او کمزوری ښکاري.
پنځمه کمزوري دا ده چې هروي د تاریخ او عقیدې ترمنځ روښانه کرښه نه ساتي. د هغه په اثر کې مذهبي وقار، د اولیاوو روایتونه، د نسب تقدس او د قومي عزت غوښتنه یو له بل سره ګډ شوي دي. دا د هغه وخت د تاریخلیکلو عامه ځانګړنه وه؛ خو د معاصرې تاریخپوهنې له نظره ستونزه جوړوي. کله چې یو قوم د پېغمبرانو، اولیاوو یا مقدسو شخصیتونو له نسب سره وتړل شي، نو د هغه نسب نقد کول له مذهبي احساساتو سره ټکر پیدا کوي. په دې توګه تاریخ له تحقیق څخه وځي او د عقیدې په ساحه کې داخلېږي. د هروي اثر هم په ډېرو ځایونو کې د همدې ستونزې ښکار دی.
شپږمه کمزوري دا ده چې مخزنِ افغاني د درباري سیاست له اغېز ازاد متن نه دی. دا اثر د مغلي دربار په فضا کې لیکل شوی او د خانجهان لودي په ملاتړ یا غوښتنه راټول شوی ګڼل کېږي. په داسې فضا کې د پښتنو د نسب لیکل یوازې علمي کار نه و؛ بلکې د پښتنو د درباري حیثیت، قومي عزت او سیاسي مشروعیت دفاع هم وه. له همدې امله د دې اثر هدف باید یوازې «تاریخ لیکل» ونه ګڼل شي؛ بلکې دا د هویت جوړونې، دفاعي نسبنامې او درباري مشروعیت یوه هڅه هم وه. کله چې د یوه متن تر شا دا ډول سیاسي اړتیا وي، نو تاریخپوه باید د هغه روایتونه د انتقادي شک له لارې ولولي.
اوومه کمزوري دا ده چې هروي د خپلو سرچینو د نقد واضح طریقه نه وړاندې کوي. هغه نه ښيي چې کوم روایت یې له چا اخیستی، د روایت سلسله څومره یې معتبره ده، کوم متنونه یې کتلي، کوم شفاهي روایتونه یې اورېدلي، او کوم معیار یې د رښتیا او دروغ ترمنځ د تفکیک لپاره کارولی دی. په معاصر علمي تحقیق کې سرچینه یوازې هغه وخت اعتبار لري چې لیکوال یې منشأ، زمانه، نقل، احتمال، تعصب او د نورو شواهدو سره اړیکه وڅېړي. په مخزنِ افغاني کې د روایتونو د راټولولو دا انتقادي میتود کمزوری دی.
اتمه کمزوري دا ده چې د هروي شجره د وروسته لیکوالو له خوا بې له نقده تکرار شوه. د دې اثر تر لیکلو وروسته ډېرو لیکوالو د پښتنو د بنياسرائیلي اصل روایت د یوه مشهور او منل شوي روایت په توګه واخیست. ځینو دا روایت مذهبي کړ، ځینو قومي ویاړ ترې جوړ کړ، او ځینو یې د سیاسي بحثونو لپاره وکاراوه. په دې توګه د هروي یو درباري روایتي متن د پښتنو د هویت په عامه حافظه کې د تاریخي حقیقت په توګه داخل شو. دا د تاریخلیکلو لپاره خطرناک کار دی؛ ځکه چې کله یو روایت څو پېړۍ تکرار شي، د خلکو په ذهن کې د سند ځای نیسي، حال دا چې تکرار د حقیقت دلیل نشي کېدلی.
نهمه کمزوري د تاریخي جغرافیې له نظره ده. د هروي روایت د بنياسرائیلو له لرغوني جغرافیې څخه د پښتني سیمو تر غرنیو جغرافیو پورې داسې اوږده فاصله نښلوي چې منځنۍ کړۍ یې روښانه نه دي. که یوه لویه قومي ډله له شام، فلسطین یا منځني ختیځ څخه افغانستان او سلیمان غرونو ته راغلې وای، باید د لارې په اوږدو کې یې په نومونو، قبرونو، ښارونو، کتیبو، محلي روایتونو، ژبنيز اثر، یا نورو مادي شواهدو کې نښې پاتې شوې وی. خو د هروي روایت دغه منځنۍ کړۍ نه لري؛ روایت ناڅاپه له مقدس نسب څخه پښتني قبایلو ته راځي. دا تشه د تاریخي میتود له مخې لویه ستونزه ده.
لسمه کمزوري دا ده چې د هروي روایت د پښتنو د موجوده تنوع وضاحت نه شي کولی. پښتانه د ژبې، لهجې، قبیلې، سیمهییز کلتور، دودونو، اقتصادي ژوند او تاریخي تجربو له مخې ډېر متنوع دي. د کندهار، پکتیا، ننګرهار، وزیرستان، خیبر، کوټې، سوات، بڼو، لغمان او شمالي افغانستان پښتني ټولنې یو شان تاریخي مسیر نه لري. د یوې واحدې شجرې نظریه دا ټول توپیرونه تر یوه مصنوعي نسب لاندې راولي. دا کار د قبیلوي تصور له پلوه ممکن د منلو وړ وي، خو د علمي تاریخ له پلوه د واقعیت ساده کول دي.
له همدې امله د مخزنِ افغاني په اړه عادلانه علمي قضاوت دا دی چې دا اثر باید نه په بشپړ ډول رد شي او نه بې له نقده ومنل شي. د دې اثر تاریخي ارزښت په دې کې دی چې د 17مې پېړۍ د پښتنو د هویتي فکر، د مغلي دربار د سیاسي فضا، د پښتني مشرانو د عزت غوښتنې، او د نسبنامې د ټولنیز ارزښت انعکاس کوي. خو د دې اثر د نسبنامې برخه د پښتنو د قطعي اصل لپاره کافي سند نه دی. دا برخه تر ډېره د افسانې، مذهبي تصور، قبایلي ذهنیت او درباري اړتیاوو ګډ محصول دی.
نو که د نعمتالله هروي پر کار منتقدانه نظر وکړو، ویلای شو چې هغه د پښتنو لپاره تاریخ ونه موند، بلکې د خپل عصر د فشارونو، اړتیاوو او روایتونو په رڼا کې یې یو هویتي تاریخ جوړ کړ. دا جوړ شوی تاریخ د هغه وخت د پښتنو مشرانو ته ښايي ګټور و؛ ځکه د مغلي دربار د سپکاوي او د نسبي پوښتنو پر وړاندې یې دفاعي وسیله ورکوله. خو د نن ورځې علمي تاریخپوهنه باید دا روایت د قطعي حقیقت په توګه ونه مني. د پښتنو د اصل څېړنه باید د ژبپوهنې، لرغونپوهنې، تاریخي جغرافیې، متنپوهنې، جینیټیکو مطالعاتو، قبایلي جوړښت او ټولنیز تاریخ په ګډه رڼا کې وشي.
په پایله کې، د هروي کتاب د پښتنو د تاریخ لپاره د مطالعې وړ دی، خو د باور وړ نسبنامه نه ده. دا اثر موږ ته دا نه ثابتوي چې پښتانه حتماً د بنياسرائیلو اولاد دي؛ بلکې دا راښيي چې په 17مه پېړۍ کې د پښتنو د نسب، عزت، مذهب او سیاست په اړه کوم ډول روایتونه جوړېدل او ولې جوړېدل. له همدې امله د مخزنِ افغاني تر ټولو مهم ارزښت د پښتنو د اصل په اثبات کې نه، بلکې د پښتنو د هویتي روایتونو د تاریخ په پوهېدو کې دی.
