د پاکستان د اوبو او برېښنا پراختیا ادارې (واپډا) مشر او متقاعد جنرال محمد سعید ویلي، چې د پاکستان او افغانستان اړیکې له اوږدې مودې راهیسې د بې باورۍ، سیاسي اختلافونو، بهرنیو لاسوهنو او وسلهوالو شخړو له امله له ستونزو سره مخ دي.
نوموړي دا څرګندونې د پاکستان په «ډان» ورځپاڼه کې په یوه دوه برخیز نظرلیک کې کړې دي. دغه لیکنه د اکتوبر په لومړۍ او دویمه نېټه خپره شوې او د دواړو هېوادونو د اړیکو تاریخي بهیر، اوسني کړکېچونه او د راتلونکو اړیکو احتمالي لارې پکې څېړل شوې دي.
د اړیکو تاریخي شخړې
محمد سعید لیکلي، چې د پاکستان او افغانستان اړیکې له ۱۹۴۷ کال راهیسې له بېلابېلو ستونزو سره مخ پاتې شوې دي. د هغه په وینا، د دواړو هېوادونو ترمنځ د سرحد، قومي او ژبنیو اړیکو، سیمهییزو سیالیو او بهرنیو لاسوهنو موضوعاتو د اړیکو پر وضعیت اغېز کړی دی.
نوموړي ادعا کړې چې د افغانستان له لوري په بېلابېلو پړاوونو کې په پاکستان کې د ناامنۍ او بغاوتونو ملاتړ شوی، خو دا د لیکوال دریځ دی او هغه په خپل نظرلیک کې د دې ادعاوو لپاره مشخص عامه اسناد نه دي وړاندې کړي.
هغه همداراز د «پښتونستان» او «له سیند څخه تر اباسینه» په څېر تاریخي شعارونو ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې دغو موضوعاتو د دواړو هېوادونو ترمنځ بې باوري زیاته کړې ده.
د «ستراتېژیکې ژورتیا» په اړه د هغه دریځ
محمد سعید د پاکستان د افغانستان پالیسۍ سره تړلې د «ستراتېژیکې ژورتیا» نظریه هم یاده کړې ده.
هغه لیکلي، چې د دویمې نړیوالې جګړې تر پای پورې په پوځي اصطلاحاتو کې ستراتېژیکه ژورتیا ځانګړی مفهوم درلود، خو د ده په اند د افغانستان په اړه د پاکستان اساسي هدف د داسې یوه هېواد رامنځته کول نه و چې پاکستان پکې خپله پوځي وړتیا ځای پر ځای کړي.
د هغه په وینا، د پاکستان پوځي او سیاسي مشرتابه غوښتل له افغانستان سره داسې باثباته او دوستانه اړیکې ولري چې پاکستان وکولای شي د هند پر پوله خپل امنیتي تمرکز وساتي.
د طالبانو د لومړي واک په اړه د پاکستان تګلاره
محمد سعید د ۱۹۹۶ کال د طالبانو د واکمنۍ د رامنځته کېدو په اړه ویلي، چې پاکستان له بېلابېلو افغان ډلو سره د اړیکو ساتلو هڅه کوله، څو په افغانستان کې د جګړې له پای وروسته د یوه باثباته حکومت د رامنځته کېدو زمینه برابره شي.
هغه مني چې د طالبانو د لومړي ځل واک ته رسېدو په بهیر کې د پاکستان ملاتړ په ځانګړي ډول د افغانستان د شمال له ځینو قومي ډلو سره د پاکستان اړیکې کمزورې کړې.
د نوموړي په وینا، هند وروسته د افغانستان له شمالي ډلو سره خپلې اړیکې پیاوړې کړې او د افغانستان د جګړو په بهیر کې یې له هغوی سره نږدې اړیکې لرلې.
د شوروي اتحاد یرغل او د افغان جګړې اغېزې
محمد سعید د ۱۹۷۹ کال د شوروي اتحاد یرغل ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، چې پاکستان د افغان مجاهدینو لپاره د لوژستیک او روزنې په برخه کې مهم رول درلود.
د هغه په وینا، پاکستان دغه جګړه د خپلو امنیتي ګټو له مخې تعقیبوله، خو د دې جګړې پایلو د افغانستان د شمال له قومي ډلو سره د پاکستان اړیکې هم اغېزمنې کړې.
هغه لیکلي، چې له افغانستانه د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته پاکستان له دوو انتخابونو سره مخ و: یا افغانستان افغانانو ته پرېږدي، یا د افغان ډلو ترمنځ د جوړجاړي هڅه وکړي او له هغې ډلې ملاتړ وکړي چې تر ټولو پیاوړې شوې وه.
د نوموړي په وینا، کله چې د جوړجاړي هڅې بریالۍ نه شوې، پاکستان له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې.
د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه
محمد سعید د ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان وضعیت ته په کتلو ویلي، چې پاکستان د امریکا په مشرۍ د ترهګرۍ پر وړاندې په جګړه کې د ملګرو ملتونو د پرېکړو او نړیوالو شرایطو له امله شامل شو.
هغه ویلي، چې د امریکا او ناټو د حضور پر مهال افغان حکومتونو او لوېدیځو چارواکو پر پاکستان د طالبانو د ملاتړ تورونه لګول، خو د پاکستان حکومتونو دا تورونه ردول او د پاکستان د دولتي ادارو د مستقیم ملاتړ لپاره یې د څرګندو شواهدو غوښتنه کوله.
د هغه په وینا، په عامه توګه داسې وروستی او پرېکنده ثبوت نه دی وړاندې شوی چې د پاکستان دولتي ادارې یې په مستقیم ډول د طالبانو د ملاتړ مسؤلې وښيي.
نوموړي په عین حال کې لیکلي، چې د طالبانو د اوږدې جګړې د دوام لپاره مالي، لوژستیکي او له بهره ملاتړ اړین و او د پاکستان امنیتي ارزونې د دغه ملاتړ د نورو سیمهییزو سرچینو د شتون ادعا کوله.
د افغانستان د راتلونکي په اړه د نوموړي وړاندیزونه
محمد سعید ویلي، چې افغانستان د نږدې دوو پېړیو په اوږدو کې د لویو قدرتونو د سیالیو، جګړو او بهرنیو لاسوهنو له امله زیانمن شوی دی.
هغه باور څرګند کړی چې د افغانستان د راتلونکي ثبات لپاره باید د هېواد دننه پراخ سیاسي ګډون، ټولنیز یووالی او له نړیوالو سیاسي، اقتصادي او مالي نظامونو سره اړیکې پیاوړې شي.
نوموړي همداراز ویلي، چې د افغانستان واکمن حکومت به له نړیوالې ټولنې سره د اړیکو د پراختیا لپاره د کورنۍ او بهرنۍ تګلارې په ځینو برخو کې بدلونونو ته اړتیا ولري.
هغه د افغانستان د واکمن حکومت پر وړاندې د «منځلاري اسلام» او ټولشموله حکومت د رامنځته کېدو خبره هم کړې، چې دا د لیکوال سیاسي ارزونه ده.
د پاکستان په اړه د افغانستان د واکمن حکومت د موخو ادعا
محمد سعید ادعا کړې چې د پاکستان د استخباراتي ادارو په ارزونه کې د افغانستان د واکمن حکومت د پاکستان په اړه درې مهمې موخې شته.
د هغه په وینا، لومړۍ موخه د پاکستان او افغانستان پر پوله د پخواني وضعیت بېرته رامنځته کول او د خلکو او توکو د تګ راتګ لپاره د څارنې محدودول دي.
دویمه موخه د افغانستان د ترانزیټي سوداګرۍ دوام پرته له هغو نویو اقداماتو څخه ده چې پاکستان یې غواړي.
نوموړي درېیمه او تر ټولو مهمه ادعا دا کړې چې د افغانستان واکمن حکومت غواړي په پاکستان کې داسې حکومت رامنځته شي چې د دوی د شریعت له تعبیر سره نږدې وي.
خو دا ادعاوې د محمد سعید او د پاکستان د امنیتي ادارو د ارزونو پر بنسټ دي؛ په نظرلیک کې د افغانستان د واکمن حکومت له لوري د دغو ځانګړو ادعاوو خپلواک تایید نه دی وړاندې شوی.
د پولې او سوداګرۍ په اړه د پاکستان وړاندیزونه
محمد سعید ویلي، چې پاکستان له افغانستان سره د پولې د مدیریت په برخه کې د متقابل عمل غوښتنه کړې ده.
د هغه په وینا، پاکستان وړاندیز کړی چې دواړه هېوادونه دې د خپلو ګاونډیو هېوادونو له سرحدي مدیریت څخه یوه بېلګه وټاکي او د پاکستان او افغانستان پر پوله دې هم ورته میکانیزم پلي شي.
هغه همداراز ویلي، چې پاکستان د افغانستان د ترانزیټي سوداګرۍ د زیاتېدو ملاتړ کوي، خو دا سوداګري باید د نړیوالو او منل شویو ترانزیټي اصولو له مخې ترسره شي.
د پاکستان پر وړاندې د وسلهوالو بریدونو ادعا
د محمد سعید په وینا، پاکستان له ۲۰۲۱ کال وروسته له افغانستان سره په سیاسي، دیپلوماتیک، استخباراتي او پوځي کچه څو ځله خبرې کړې دي.
هغه ادعا کوي چې د دغو اړیکو تر څنګ له افغانستانه د پاکستان پر ضد د وسلهوالو بریدونو شمېر او شدت زیات شوی دی.
نوموړي ویلي، پاکستان د افغانستان له واکمن حکومت څخه په ښکاره او د منځګړیتوب له لارې غوښتي چې د دوحې د ژمنو له مخې د افغانستان خاوره د پاکستان پر ضد د وسلهوالو ډلو لپاره ونه کارول شي.
د هغه په وینا، پاکستان ادعا کوي چې د افغانستان واکمن حکومت د وسلهوالو ډلو د کنټرول په برخه کې د وړتیا محدودیتونه او د پښتني دودونو اړوند دلایل وړاندې کوي.
د پوځي اقداماتو په اړه بحث
محمد سعید ویلي، چې پاکستان له سیاسي او دیپلوماتیکو هڅو وروسته د افغانستان له لوري د ادعا شوې وسلهوالې ناامنۍ پر وړاندې پوځي اقدامات هم کړي دي.
هغه دغه اقدامات د پاکستان د ځاندفاع په توګه بیان کړي، خو په پاکستان کې یې د ځینو سیاسي ډلو له لوري د دغو اقداماتو په اړه د مخالفت او له کابل سره د لا ډېرو خبرو غوښتنه هم یاده کړې ده.
نوموړي وړاندیز کړی چې د پاکستان دننه دې د افغانستان د پالیسۍ په اړه سیاسي مشورې زیاتې شي او د امنیتي ګواښونو په اړه دې باور وړ معلومات له سیاسي اړخونو سره شریک شي.
هغه په ورته وخت کې ویلي چې له افغانستان سره باید د مستقیمو او منځګړیتوب له لارې د خبرو دروازې پرانیستې پاتې شي.
د افغانستان د راتلونکي په اړه پایله
محمد سعید په خپل نظرلیک کې لیکلي، که افغانستان وکولای شي د تېرو جګړو او شخړو اغېزې کمې کړي، نو د هېواد او سیمې لپاره د اقتصادي او سیاسي پرمختګ پراخ فرصتونه رامنځته کېدای شي.
هغه ویلي، د افغانستان واکمن حکومت باید د یوه وسلهوال خوځښت له تګلارې څخه د یوه دولت د حکومتولۍ پر لور د بدلون هڅه وکړي او له ګاونډیو هېوادونو سره د سولې، ثبات، اقتصادي اړیکو او همکارۍ لپاره زمینه برابره کړي.
نوموړي ټینګار کړی چې د افغانستان راتلونکی به تر ډېره په دې پورې تړلی وي چې د افغانستان واکمن حکومت د اوږدې جګړې له میراث سره څه ډول چلند کوي او له ګاونډیو او نړیوالې ټولنې سره د اړیکو لپاره څه ډول تګلاره غوره کوي.
یادونه: دا راپور د «ډان» ورځپاڼې د متقاعد جنرال محمد سعید پر نظرلیک ولاړ دی. په لیکنه کې د پاکستان او افغانستان د اړیکو په اړه د نوموړي شخصي ارزونې او د پاکستان د امنیتي ادارو ادعاوې شاملې دي؛ ټولې ادعاوې د خپلواکو سرچینو له خوا تایید شوې نه دي.