ســـوړ جـــنګ

لــيک ، روزي خــان ايــثار

د انساني تهزيب دغه دا ستان له بلها واقعاتو ډک دی چي انساني ارتقا له ځنګله تر سمندره بيا زراعته او بيا تر جديده ټيکنالوجۍ پوري چي انسان دخپل مجموعي انساني بقا له پاره څنګه د جنګ په کولو سره د امن غوشتنه کړېده ، دغه ټول واقعات يو اړخ ته خپل اهميت لري خو په اوسنۍ صدۍ کشې روان واقعات لا تر اوسه د دويم نړيوال او ساړه جنګ له اغېزه خلاص نه دي، سوړ جنګ چي په اصلاحي معنا هغه جنګ دی چي دوه مخالف يا دښمنان يې مخامخ او پر خپل نغري نه سره کوي بلکه په خپل فکر او دخپلو مفا داتو له پاره يې دبل پر اوږو او بل پر وطن کوي
سوړ جنګ چي ورته د نظرياتو جنګ ويل چي کمو قوتونو شروع کړی ؤ پر هغو واقعي هم سوړ تېر شو خو زمونږ له پاره د نمرود تر اور هم ګرم ؤ او مونږ لا اوس هم پکي سوځل کيږو

دغه حنګ په اصل کشې يوه منصوبه وه هغه منصوبه چي امريکې غوشتله چي د اشتراکي نظام د مخ نيولو له پاره په دنيا کشې دا سي چاپير يال جوړ کړي جنګ ځپلي ملکونه تر خپل تسلط لاندي کړي او د دنيا پر معشيت خپل واک ولري او د اشتراکي نظام مخ نيوای وکړي چي په آخره کشې کاميابه هم شوه

دغه جنګ د يو اندازې مطابق تر 60 کلونو زيات وچليدلو خو په ځينو مماليکو کشې اوس لا هم روان دی ، د دغه جنګ په ټوله نړۍ کشې خپل اثرات ول خو تر ټولو زياته تباهي يې په يو کرائن ، ويت نام ، ايران ، عراق او افغانستان کشې وکړله
پدې نورو ملکونو کشې ختم شو خو د پښتنو په وطن کشې اوس لا هم روان دی
ما هڅه وکړله چي پر دغه جنګ يو منظم ليک وکړم خو د ليک سمه نيمای برخه مي ورکه شوله او چي بيرته مي څوني وليکل هغه به تاسو راسره و لولئ

کله چي له دويم نړيوال جنګه ورسته د دنيا اکثره ملکونه د معشي بحران په شکنجه کشې ول نو په هغه وخت کشې دنيا تيره وله چي USSR او America ؤ هم دغه دوه ملکونه معشي طاقتونه هم ؤ
د دې دغو دوو ملکونو دا هڅه وله چي د دنيا نور ملکونه له ځان سره ملګري کړي ، دوي هر يوه خپله معشي نظريه او نظام درلو چي د روس معشي نظريه د Socialism يعني اشتراکيت او د امريکې معشي نظريه د Capitalism يعني سرمايداريت وله
د ساړه جنګ د مخ ته راتللو بنيادي وجو هات هم د دې دوو قوتونو د نظرياتو تر منځ توفير ؤ
او دويمه وجه د اصلحې زور ښکاره کول ؤ او لدې سره پر نړيوال مارکيټ قبضه کول ، د Neo colonialism له لاري نوي ملکونه تر تسلط لاندي کول او په نړۍ کشې Political hegemony ځان يوازي سياسي قوت ثابتول ؤ

لدغو ټولو وجوهاتو سره يوه مهمه ستونځه په نړيوال سياست کشې Political Distrust يعني سياسي بې عتمادي وله هغه ځکه چي دوئم نړيوال جنګ د ملکونو تر منځ عتماد ختم کړ نو د دې قوتونو دا هڅه وه چي دنړۍ په نورو ملکونو کشې د خپل سوچ اتحادي حکومتونه را منځ ته کړي

له دويم نړيوال جنګه ورسته په نړۍ کشې د Proxy war پراکسي جګړه شروع سوله چي تر شا يې امريکه او روس ؤ
په هغه وخت کشې يورپ بيخي له معشي لهازه کمزوری ؤ نو امريکه پردې وېرېدله چي سويت يونن به د کميونزم د پڅول تر سايه يو رپ لاندي کړي نو هغو په يورپ کشې ديورپ د همايت حاصلولو په خاطر په يورپ کشې دننه دمعشي پر مخ تګ له پاره Martial Plane جوړ کړلو

چي د يورپ د دوباره تعمير کولو له پاره يې 15 بيلنه ډالر ورکړل
دا چي د پراکسي جنګ په لړۍ کشې کيدای شوای چي يو ملک له ليري دبل ملک په خلاف د هغه ګاونډای استعمال کړي نو سويت يو نن هم لدې هغه ملکونه چي د ده ځينې خطر ؤ هغه يې تر خپل نظرياتي څاک لاندي کړل
د روس پر جغرافيه باندي اکثره حملې د لوېديځ له طرفه کېدلې نو د دې دمخ نيولو په خاطر جوزف سټالن په پولېنډ، بلغاريه، هنګري او رومانيه کشې اشتراکي حکومتونه جوړ کړل چي بنيادي مقصد يې د خپل ځان ژغورنه وله و دغه طريقه ته په تاريخ کشې Iron Curtain د لوهې ديوال يا پر ده وايي
له دويم نړيوال جنګه ورسته د سويت يونن او امريکې تر منځ اوله لوبه دجرمني پر مځکه وشوه چي د برلن شار يې پر منځ ځله دوه ټوټې کړلو خو دغه حالت داسي ؤ چي په 1949 کشې د چين انقلاب China Revolution وشو نو امريکې هم دخپلو يوريپينو اتحاديانو سره NATO جوړه کړله چي دکميونسټ نظريې مخ نيوای په وکړي

په هغه وخت کشې د Communism بيا نيه ډېره قوي او پر مخ روانه وله چي د امريکې له پاره خطرناکه وله نو د هغ د مخ نيولو له پاره سر مايدار فکر يوه پالسي چي ورته Containment Policy وايي هغه منځ ته را وړله چي د کميونزم مخ نيوای په وکړي
د کميونزم نظريه ډېره په څټکي سره پر مخ روانه وله چي له وجي يې Domino Theory منځ ته راغله ، د اشتراکيت نظريه په مختلفه طريقو پر مخ روانه وله چي د Warsaw Pact پوري و رسېدله او داسي وخت هم راغلو د سويت يونن ملګرتيا د سويز کېنال په مسله کشې د برطانيه، فرانس او اسرايل په خلاف د مصر په حق کشې وله
خو د سرمايداريت نظريه شاهد له اوله هم کاميابه وله چي د برلن په شار کشې به هم خلګ له مشرقي جرمني ځخه د مغربي جرمني په لور تلل هغه ځکه چي په مشرقي جرمني کشې غربت ؤ

له دويم نړيوال جنګ ځخه بيا تر 1980 پوري د ساړه جنګ کيفيت بېل ؤ خو له هغه ورسته بدل شو
دا چي په 1959 کشې د Fidel Castro او Che Guevara په کيوبا کشې انقلاب را وستلو نو سويت يو نن ته يوه بله مورچه د سرمايداريت خلاف ملاو شوه ، دغه انقلاب نور هم سويت يو نن مضبوط کړ د اويا ولسيزه ته د Deescalation دور هم وايي هغه ځکه چي پدغه وخت کشې د سويت يونن او امريکې تر منځ هره ستونځه په معايده حل کيدله ، که چيري د هغه وخت نوره هم comparative هر طرفه څېړنه وکړو نو بيخي بلها واقعات شوي دي خو زما هدف دساړه جنګ هغه لويي جګړې دي چي له 1950 ځخه بيا تر 1990 پوري شوې دي
هغه چي د وشلمي پيړۍ تر آخري لسيزي پوري د سويت يو نن وجود هم ختم شو ، امريکه په دنيا کشې واحد سپر طاقت شوله او سوړ جنګ هم په نوره نړۍ کشې ختم شو

خو دبارودو او اصلحو تجربګا يوازي د پښتنو لوي کور افغانستان شو چي تر اوسه پوري لا د جنګ له لمبو ندی خلاص
که تاسو وګوري نو په 1990 کشې سويت يونن له افغانستانه ؤ وتلو هم پد غه دورانيه کشې بر لن ديوال مات شو او پر منځ جدا شوی جرمن قام بيرته سره يو شولو خو د پښتنو تر منځ دسخط شوې کرښه نه شوه ختم مونږ به هم دغه ګټه کوله خو مونږ ونه کړله ، زمونږ انقلاب ولي زمونږ په خون زيزۍ بدل شو او مونږ ولي نړيوال جنګ ونه پامولو ؟ دغه رنګه نور هم بلها سوالونه دي چي ځوا بول غواړي

چي کله له دويم نړيوال جنګه ورسته جاپان شکست وخوړلو نو د جاپان تر تسلط لاندي کوريا هم د هغه له واکه بهار سوله چي نيمه برخه يې د سويت يو نن او نيمه برخه يې امريکې تر واک لاندي سوله
جنوبي کوريا امريکې تر واک لاندي شوه او ټولې سياسي چاري يې امريکې سمولې
شمالي کوريا د سويت يونن تر واک لاندي شوله او هر رنګه همايت يې هم روس وکړ
په اصل کشې دغه وطن کوريا دجاپان کالوني وله
کله چي جاپان شکست وخوړلو بيا امريکې او سويت يونن هغه ځله تقسيم کړله
کله چي په ۶ اګست 1945 کي جاپان ماتې وخوړله نو هغه وخت روس او امريکه سره اتحاديان ولو دهغو د معايدې تحت هغوي کوريا په خپل منځ کي پر ۳۸ پيرالل ځله منقسم کړله

په شمالي خوا کي رشيا خپل اشتراکي نظام لاګو کړ او په جنوبي خوا کشې امريکه خپل سرمايدارانه نظام لاګو کړ
هم دغه وجه وله چي دنظرياتو د تصادم ، شخړې Conflict له کبله هلته کي دجنګ پيل وشو ،
دجنوبي کوريا مشر Sung man Rhee ؤ چي د امريکې همايت ورسره ؤ او د شمالي کوريا مشر Kim ii sung ؤ چي د سويت يونن ملګرتيا ورسره وه
هغه وخت د رشين فيډريشن مشر سټالن ؤ او د امريکا مشر Harry S Truman ؤ ،
په 25 جون 1950۰ کشې شمالي کوريا پر جنوبي کوريا حمله وکړله ، له کبله يې د جنوبي کوريا دارلحکومت Seoul تر خپل واک لاندي کړ
په آغاز کشې شمالي کوريا ډيره زوروره وله چي 135 زره فوځي قوه ورسره وه او له جنوبي کوريا سره 65 زره قوه وله
د شمالي کوريا د مشر تابه دا هڅه وله چي مونږ به د امريکې تر مدا خلت له مخه دواړه اطرافه سره يوو کړو پدغه وخت کشې د امريکې د آبي قوت مشر McArthur امريکي فوځونه جنوبي کوريا ته داخل کړل او د شمالي کوريا مهم شيان لکه ريلوې، سپلای لائن ، بريجونه او هغه ځای هم قبضه کړ له کمه ځايه چي شمالي کوريا ته له رشيا ځخه مرسته وراتله
د جنګ په آخر کي جنوبي کوريا طاقت زياتيده او شمالي کوريا کمزورې کېده تر دې حده پوري چي چينا ته هم ويره شوله چي هسې نه د سرمايداريت زو رور آس ترYellow river يلو دريا نشي راتېر هم دغه وجه وله چي د چينا مشر ماوزيتنګ هم و خپل رضاکار فوځ ته د جنګ دتيارۍ خبر ورکړ خو رشيا د چينا مرسته ونکړله ،
د کوريا په جنګ 2.5 ميلن خلګ و وژل شول ، صعنتي نظام ، د حکومت ادارې او د نيمای ابادي کورونه تبا شول
دغه ستونځه تر اوسه شتون لري خو جنوبي کوريا بيخي پر مخ تګ وکړ او په شمالي کوريا کشې مورثي حکومت شتون لري
د ساړه جنګ اثر د ويت نام دجنګ سبب جوړ شو چي له کبله يې ويت هم د دوي د نظريې تر جنګ لاندي شو

ويــت نام جـــنګ
دغه جنګ له 1955ځخه بيا تر 1975 روان پاتي شو
پدغه جګړه کي شمالي ويت نام کميونسټ ؤ چي جنګي فوځ يې د ويټ کونګ او دحنوبي ويت نام ځيني قوتونه چي د اشتراکيت خوښونکې ؤ هغه اين ايل ايف په شکل کشې ورسره ؤ او رشيا، چينا او نارت کوريا ورسره ملګري ؤ
دويم قوت دجنوبي ويت نام ؤ چي Anti communist و چي امريکه، نيوز لينډ تای لينډ او جنوبي کوريا ورسره ؤ

امريکه 5 لکه 49 زره فوځ ويت نام ته را ولېږلو
دغه پراکسي جنګ چي د سوشالزم او کېپټاليزم تر منځ ؤ په ساړه شکل کشې ؤ
دغه جنګ پر 30 اپرېل 1975 کشې د امريکې له شکست سره ختم شو
پدغه جنګ کشې 2 ميلنه خلګ ؤ وژل شو او 12 ميلنه پکشې مهاجر شو
په بنيادي توګه ويت نام اول د فرانس کالوني ؤ بيا دجاپان او له دويم جنګ عظيمه ورسته بيرته د فرانس کالوني شو

Ho Che Minh
د ويت نام د ازادۍ هغه هيرو دی چي د اشتراکيت د نظريې تر څاک لاندي يې د خپل قام په فکر کشې د ازادۍ څراغ بلا ؤ
ويت نام هم لکه لوي هندوستان دکالونيل طاقت له کبله په دوو برخو کشې تقسيم شو چي بيا د سرمايداريت فلسفې نور هم ځله ليري کاؤ

په جنوبي ويت نام کيBao Dai ؤ چي د کالونيل خوراک اسروبل ؤ
ډييم د عمريت له لاري خپله Monarchy مونارکي برقرار ساتل غوشتل
هغه په جنوبي ويت نام کي د جمهوريت او اشتراکيت خوشونکي خلګ ونيول او مړه يې کړل
چي دجنګ بنيادي سبب جوړ شو او په جنوبي ويت ناو کشې N L F جوړ سو
پدغه جنګ کشې CIA مداخلت وکړ چي خپل پرچارکونکيDenh او د هغه ورور يې قتل کړل
د امريکې دغه مداخلت د کميونزم د مخ نوي لپاره ؤ چي د ټرومين د مفکورې policy of containment
مطابق يې عمل کاؤ او
theory of domino
پر مفکوره تلل
د شمالي ويت نام او د N LF مقصد د ويت نام متحد کيده او د بهرني مداخلت کونکو يستل ؤ ، او د سوشلزم تر نظام لاندي د ويت نام حکومتي نظام جوړول ؤ
امريکې په ويت نام جنګ کشې د Americanization د معنا تحت چي د صدر جونسن يوه اصلاح وه په ويت نام کشې خپله اصلحه او فوځ استعمال کړ

پر 4 اګست د Gulf of Tonkin resolution
تحت امريکې پر ويت نام باندي
Operation of Rolling Thunder
وکړ چي له کبله يې ډېر عام خلګ د مرګ شومه شول
او د شمالي ويت نام جنګي ځايونه ، اصلحې، جهازونه او نوري اساسې تبا شوې
تر نومبر1967 پوري د امريکې فوځ تر 5 لکه ورسيدو
د جنګ پدې مرحله کشې د 1960 دجنورۍ په مياشت کشې شمالي ويت نام پر جنوبي ويت نام حمله وکړله هلته يې د امريکه پر سفارت خانه جنګي وارونه وکړل چي د امريکې دشکست او ناجائزه مداخلت ثبوت يې څرګندا وه ،
په دغه جنګ کشې له نورو لويو واقعاتو سره يوه واقعه د
my lai massacre
ده چي له کبله يې امريکنو دعامو خلګو قتل عام وکړ
په 15 جنوري د امريکې صدر نکسن له ويت نامه د وتلو اعلان وکړ او ټوله زمواري يې د جنوبي ويت نام فوځ ته پرېښودله چي د Vietnamization په اصطلاح سره په تاريخ کي ياديږي،
هم دغه مرحله بيا د ويت په دوباره متحد کيدو تمامه شوله چي ۲ جولايي 1976 پوري يو سوشلسټ ريفبلک ويت نام جوړ شو ،
او د ويت نام د دارلخلافه نوم يې له Saigon ځخه بدل کړ
ho chi Minh يې کړ

Cuban missile crisis
د ساړه جنګ په واقعاتو کشې يوه واقعه چي سوړ جنګ يې په نيوکلېر جنګ بدلو چي د امريکې او رشيا تر منځ د تودې دشمنۍ له کبله په کيوبا کي د 19 او 28 اکتوبر د 1962 ؤ
د غه هم دماسکو او واشنګټن تر منځ هغه دشمني وه چي کله په کيوبا کي په 1959 کشې د فيوډل کاسټرو او چي ګويرا اشتراکي انقلاب وشو نو هم دغه کار د امريکې خوښ نه ؤ
نو امريکې په ۱۷ اپرېل 1961 کي پر کيوبا حمله وکړله چي ناکامه شوله چي تر دې له مخه هم د امريکي ادارو دا هڅه وله چي کاسترو ختم کړي تر څو د اشتراکيت فکر سر وخوري
د دغې حملې بنيادي مقصد د کاسټرو حکومت او د هغه له اشتراکي روس سره تعلق ختم کېدل ؤ
تر دغه له مخه هم امريکې په ترکي، اټلي او متحده برطانيه کشې د رشيا خلاف مزايل منظم کړي ؤ نو هم دغه موقع روس له هم په لاس ورغله چي له امريکې سره زور معلوم کړي
کله چي امريکه خبره شوله نو هغې له نورو بلها مشهورو سره آخر دا پریکړه وکړله چي له کيوبا به د رشيا ليار او امداد بندؤ
هغه وخت خروشوف او کنيډي مشران ؤ چي تر منځ يې آخر فيصله داسي وشوه چي امريکه د له ترکي او روس د له کيوبا مزايل لري کړي
دغه فيصله ډيره خاموشه او نهامه وسوه چي له کبله امريکن فوځان هم او کاسټرو هم له رشيا ناراض شو
د ساړه جنګ اثر تر Gulf countries هم ورسېدلو چي پوره ملکونه يې لکه اعراق، ايران، مصر ، سعدي عرب، شام ، فلسطين او اسرايل يې هم پکشې را وستلو دغه لوبه هغه وخت ډېره په منظمه انداز روانه وله خو خدای خبر چي په پښتون قام کې به څونه سياسي پوهان ، اديبان او ليکوالان په دې خبر ؤ
هغه ځکه چي پښتنو پداسي وخت کشې چي نړۍ سره په شکر ؤ او سرمايدار بلاک غوښتل چي يو نغرای وګوري چي چيرته اشتراکي نظام و سېزي نو هم په هغه وخت کشې زمونږ له انقلاب او زمونږ له وطن ځخه دوي دا کار واخيستلو
د ساړه جنګ يوه لويه جګړه د پښتنو په لوي کور افغانستان کي وشوه چي په وجوهاتو کشي يې بهارني او داخلي عواملو شتون درلو ، دسړې جګړې دغه پړاو شايد له نورو ملکونو ډېر بدل ؤ هغه ځکه چي دلته دکرايې قاتلان دجهاد په کشتۍ کي د اسلام دګټلو او د وطن د ورانولو لپاره سپاره شو
دا هغه جنګ دی چي ا مريکې له رشيا د ويت نام د جنګ انتقام وا خيستلو
که څه هم سرمايداريت په ويت نام کي شکست خوړلی ؤ خو د اشتراکيت کډه له افغانستانه داسي بار شوله چي تر شا يې يوازي جنګ او نړيدلی افغانستان پرېښودلو
په افغانستان کي دساړه جنګ ډېر تاريخي او زور وجوهات دي خو يوه عصري وجه يې د ظاهر شاه عمريت او بيا د داود خان پر حکومت قبضه کول دي چي له کبله يې په افغان ټولنه کي دننه يو کړکېچ پيدا کړلو هغه وخت په افغانستان کي يو نوی روشن فکره سياسي تنظيم PDPA جوړ شو چي د خلګ جمهوري ګوند افغانستان په نامه ؤ چي په مشرتابه کشي يې ، امير خيبر ، حفيظ الله امين ، نور محمد ترکی ، ببرک کارمل ، ډاکټر نجيب او تر سليمان لايقه پوري ؤ
دغه جنګ اول جنګ نه ؤ بلکه يو انقلاب ته لار جوړيدله ، خو د استاد امير اکبر خيبر له هدفي وژني ورسته د غه انقلاب د افغان فوځ او خلک جمهوري غړو په مرسته د اپرېل 1978 کشې انقلاب وشو ، که څه هم انقلاب يوه بېله موضوع ده خو زما مقصد دلته دساړه جنګ پر سفر دی چي تر افغانستانه څنګه راغلو او لاعمل يې ځه ؤ
ثور انقلاب په هغو وجوهاتو کي يوه وجه وله چي له کبله يې سوړ جنګ افغانستان ته راغلو ، يو خواته يې ثور انقلاب ناکام کړ بلې خواته يې افغانستان د عالمي جنګ تر څاک لاندي کړ
د ثور د انقلاب د ناکامۍ په وجوهاتو کشې يو سبب د خلک ګوند د مشرتابه تر منځ بې عتمادي او د هغو سازشي قتلونه ؤ چي يو مستحکم انقلاب يې د انتشار ښکار کړلو
سوړ جنګ به افغانستان ته راتلو د غه خبره د افغان تر ثور انقلاب ۶ مياشتي له مخه په فرانس کي دنړۍ زو رورو قوتو د سپاري کلب په جوړيدلو کي شوې وه ، جان کې کولي په خپل کتاب Unholy wars
د سرمايداريت نظريې پر اشتراکيت بل زای داسي کاري واری نه ؤ کړی لکه څنګه يې چي افغانستان کشې پر وکړ
د نړۍ دا نشوران د دې شاته وجه يو د اشتراکيت خلاف د ملحديت پرفيګنډه ګڼي چي مزهبي جنونيان يې په ړندو سترګو د امريکې په ډالرو، د عربو په تفسيرونو تو دچينا په مزايلو پر خپل تاريخي وطن ورا سم کړل
دويمه وجه يې هغه د شمني وله چي د ډيورنډ د کرشي له کبله يو فراکسي رياست له پښتنو سره درلوده ، هغه يوه موقع غوشتله چي کله به هغه تاريخي وطن پدا سي جنګ کشي اخته کړي چي د ډيورنډ دعوه يې هيره شي ، خو دغه خوب بې پوره نشي
د ثور انقلاب اصلاحات هم دوني روشن فکره ول چي په افغاني ټولنه کي يې ځای نکړ جوړ بلکه له کبله يې خلګ نور هم په اشغال کشې راغلو او دجنګ د اؤر لپاره خشاک تيارېدل شروه سول
د افغانستان او رشيا ډېر تاريخي تعلقات ؤ
خو د ثور انقلاب له راتګه ورسته د دوي تر منځ د دوستۍ معايده وشوه چي په دسمبر ۱۹۷۹ کشې ۷۰۰ رشين فوځيان افغانستان ته راغلو
د رشيا له راتګه ورسته په د نړۍ اشرارو د خپل مفاد لپاره OiC جوړه کړله او په اقوم متحده کشې هم د انقلاب دناکامه کيدو لپاره د روس دراتګ مخالفت وشو او امريکې په خپله مرسته anti Soviet forces جوړ کړل چي مجاهدين يې ونومول په هغو کشې اسامه هم يو کردار دی چي دغو ټولو په ګډه د افغانستان د ورانۍ منصوبه جوړه کړله دغه لوبه د پاکستان تر نظارت لاندي شروع سوله
پدغه وخت کشې د امريکې او رشيا تر منځ تعلق بيرته تريخ شو او detente بيرته حتم شو
او د مجاهدينو( نړيوال اشرار کونکي) د مرستي له پاره د CIA operation cyclone شروع کړ
دغه د کرايې فوځيان په پاکستان کي روزل کيده او بيا افغانستان ته تلل
په ۱۹۸۹ کي امريکې پاکستان ۵ ميلين ډالر ورکړل
په ۱۹۸۰ کي يې د وشلو تر دېرشو مېلونو ډالر ورکړل
په ۱۹۸۷ کشې دهر کال ۶۳۰ ميلونه ډالر ورکړل او دېرش بيلنه روپۍ يې صرف د اصلحو او تربيت لپاره ورکړلې ، تاسو اندازه وکړي چي زمونږ پر تباهۍ څوني روپۍ خرڅ شوې دي
پدغه جنګ کشې نورو ملکونو هم د اشرارو مرسته وکړله خو تر ټولو زياته امريکې او سعدي عرب وکړله
پدغه جنګ کشې د رشيا ډيره تباهي وسوله چي کله ګورباچيو په ۱۹۸۳ کشې د رشيا مشر وټاکل شو نو هغه د خپلو فوځيانو د يستلو خبره څرګنده کړله
کله چي په ۱۹۸۷ کشې رشيا وتله نو د ALF مشر مجدي يې د عبوري حکومت مشر وټاکلو او بيا د افغانستان او پاکستان تر منځ جنيوا معايده وشوله
پدغه جنګ کشې د رشيا هم فوځي خلګ هم مړه ، زخمي او معزره شول او بيخي زيات افغانان پکشې و وژل شول، زهني ناروغه سول او کډوال شول
پدغه جنګ کشي رشيا ماتي وخوړله ، د اشتراکيت مفکوره کمزورې شوله ، د پښتنو وطن ويجاړ شو ، په ساړه جنګ کشې تر ټولو زيات نقصان پښتنو افغانانو ته ورسيدي چي تر اوسه لاهم روان دی
د سرخ پوښو له دغې ماتې ورسته په نړۍ کي دوې مفکورې راغلې چي يوه پکي The End of History او لــيک ، روزي خــان ايــثار
Cold War ســـوړ جـــنګ

د انساني تهزيب دغه دا ستان له بلها واقعاتو ډک دی چي انساني ارتقا له ځنګله تر سمندره بيا زراعته او بيا تر جديده ټيکنالوجۍ پوري چي انسان دخپل مجموعي انساني بقا له پاره څنګه د جنګ په کولو سره د امن غوشتنه کړېده ، دغه ټول واقعات يو اړخ ته خپل اهميت لري خو په اوسنۍ صدۍ کشې روان واقعات لا تر اوسه د دويم نړيوال او ساړه جنګ له اغېزه خلاص نه دي، سوړ جنګ چي په اصلاحي معنا هغه جنګ دی چي دوه مخالف يا دښمنان يې مخامخ او پر خپل نغري نه سره کوي بلکه په خپل فکر او دخپلو مفا داتو له پاره يې دبل پر اوږو او بل پر وطن کوي

سوړ جنګ چي ورته د نظرياتو جنګ ويل چي کمو قوتونو شروع کړی ؤ پر هغو واقعي هم سوړ تېر شو خو زمونږ له پاره د نمرود تر اور هم ګرم ؤ او مونږ لا اوس هم پکي سوځل کيږو
دغه حنګ په اصل کشې يوه منصوبه وه هغه منصوبه چي امريکې غوشتله چي د اشتراکي نظام د مخ نيولو له پاره په دنيا کشې دا سي چاپير يال جوړ کړي جنګ ځپلي ملکونه تر خپل تسلط لاندي کړي او د دنيا پر معشيت خپل واک ولري او د اشتراکي نظام مخ نيوای وکړي چي په آخره کشې کاميابه هم شوه

دغه جنګ د يو اندازې مطابق تر 60 کلونو زيات وچليدلو خو په ځينو مماليکو کشې اوس لا هم روان دی ، د دغه جنګ په ټوله نړۍ کشې خپل اثرات ول خو تر ټولو زياته تباهي يې په يو کرائن ، ويت نام ، ايران ، عراق او افغانستان کشې وکړله
پدې نورو ملکونو کشې ختم شو خو د پښتنو په وطن کشې اوس لا هم روان دی
ما هڅه وکړله چي پر دغه جنګ يو منظم ليک وکړم خو د ليک سمه نيمای برخه مي ورکه شوله او چي بيرته مي څوني وليکل هغه به تاسو راسره و لولئ

کله چي له دويم نړيوال جنګه ورسته د دنيا اکثره ملکونه د معشي بحران په شکنجه کشې ول نو په هغه وخت کشې دنيا تيره وله چي USSR او America ؤ هم دغه دوه ملکونه معشي طاقتونه هم ؤ
د دې دغو دوو ملکونو دا هڅه وله چي د دنيا نور ملکونه له ځان سره ملګري کړي ، دوي هر يوه خپله معشي نظريه او نظام درلو چي د روس معشي نظريه د Socialism يعني اشتراکيت او د امريکې معشي نظريه د Capitalism يعني سرمايداريت وله
د ساړه جنګ د مخ ته راتللو بنيادي وجو هات هم د دې دوو قوتونو د نظرياتو تر منځ توفير ؤ
او دويمه وجه د اصلحې زور ښکاره کول ؤ او لدې سره پر نړيوال مارکيټ قبضه کول ، د Neo colonialism له لاري نوي ملکونه تر تسلط لاندي کول او په نړۍ کشې Political hegemony ځان يوازي سياسي قوت ثابتول ؤ
لدغو ټولو وجوهاتو سره يوه مهمه ستونځه په نړيوال سياست کشې Political Distrust يعني سياسي بې عتمادي وله هغه ځکه چي دوئم نړيوال جنګ د ملکونو تر منځ عتماد ختم کړ نو د دې قوتونو دا هڅه وه چي دنړۍ په نورو ملکونو کشې د خپل سوچ اتحادي حکومتونه را منځ ته کړي

له دويم نړيوال جنګه ورسته په نړۍ کشې د Proxy war پراکسي جګړه شروع سوله چي تر شا يې امريکه او روس ؤ
په هغه وخت کشې يورپ بيخي له معشي لهازه کمزوری ؤ نو امريکه پردې وېرېدله چي سويت يونن به د کميونزم د پڅول تر سايه يو رپ لاندي کړي نو هغو په يورپ کشې ديورپ د همايت حاصلولو په خاطر په يورپ کشې دننه دمعشي پر مخ تګ له پاره Martial Plane جوړ کړلو
چي د يورپ د دوباره تعمير کولو له پاره يې 15 بيلنه ډالر ورکړل
دا چي د پراکسي جنګ په لړۍ کشې کيدای شوای چي يو ملک له ليري دبل ملک په خلاف د هغه ګاونډای استعمال کړي نو سويت يو نن هم لدې هغه ملکونه چي د ده ځينې خطر ؤ هغه يې تر خپل نظرياتي څاک لاندي کړل
د روس پر جغرافيه باندي اکثره حملې د لوېديځ له طرفه کېدلې نو د دې دمخ نيولو په خاطر جوزف سټالن په پولېنډ، بلغاريه، هنګري او رومانيه کشې اشتراکي حکومتونه جوړ کړل چي بنيادي مقصد يې د خپل ځان ژغورنه وله و دغه طريقه ته په تاريخ کشې Iron Curtain د لوهې ديوال يا پر ده وايي

له دويم نړيوال جنګه ورسته د سويت يونن او امريکې تر منځ اوله لوبه دجرمني پر مځکه وشوه چي د برلن شار يې پر منځ ځله دوه ټوټې کړلو خو دغه حالت داسي ؤ چي په 1949 کشې د چين انقلاب China Revolution وشو نو امريکې هم دخپلو يوريپينو اتحاديانو سره NATO جوړه کړله چي دکميونسټ نظريې مخ نيوای په وکړي

په هغه وخت کشې د Communism بيا نيه ډېره قوي او پر مخ روانه وله چي د امريکې له پاره خطرناکه وله نو د هغ د مخ نيولو له پاره سر مايدار فکر يوه پالسي چي ورته Containment Policy وايي هغه منځ ته را وړله چي د کميونزم مخ نيوای په وکړي
د کميونزم نظريه ډېره په څټکي سره پر مخ روانه وله چي له وجي يې Domino Theory منځ ته راغله ، د اشتراکيت نظريه په مختلفه طريقو پر مخ روانه وله چي د Warsaw Pact پوري و رسېدله او داسي وخت هم راغلو د سويت يونن ملګرتيا د سويز کېنال په مسله کشې د برطانيه، فرانس او اسرايل په خلاف د مصر په حق کشې وله
خو د سرمايداريت نظريه شاهد له اوله هم کاميابه وله چي د برلن په شار کشې به هم خلګ له مشرقي جرمني ځخه د مغربي جرمني په لور تلل هغه ځکه چي په مشرقي جرمني کشې غربت ؤ

له دويم نړيوال جنګ ځخه بيا تر 1980 پوري د ساړه جنګ کيفيت بېل ؤ خو له هغه ورسته بدل شو
دا چي په 1959 کشې د Fidel Castro او Che Guevara په کيوبا کشې انقلاب را وستلو نو سويت يو نن ته يوه بله مورچه د سرمايداريت خلاف ملاو شوه ، دغه انقلاب نور هم سويت يو نن مضبوط کړ د اويا ولسيزه ته د Deescalation دور هم وايي هغه ځکه چي پدغه وخت کشې د سويت يونن او امريکې تر منځ هره ستونځه په معايده حل کيدله ، که چيري د هغه وخت نوره هم comparative هر طرفه څېړنه وکړو نو بيخي بلها واقعات شوي دي خو زما هدف دساړه جنګ هغه لويي جګړې دي چي له 1950 ځخه بيا تر 1990 پوري شوې دي
هغه چي د وشلمي پيړۍ تر آخري لسيزي پوري د سويت يو نن وجود هم ختم شو ، امريکه په دنيا کشې واحد سپر طاقت شوله او سوړ جنګ هم په نوره نړۍ کشې ختم شو

خو دبارودو او اصلحو تجربګا يوازي د پښتنو لوي کور افغانستان شو چي تر اوسه پوري لا د جنګ له لمبو ندی خلاص
که تاسو وګوري نو په 1990 کشې سويت يونن له افغانستانه ؤ وتلو هم پد غه دورانيه کشې بر لن ديوال مات شو او پر منځ جدا شوی جرمن قام بيرته سره يو شولو خو د پښتنو تر منځ دسخط شوې کرښه نه شوه ختم مونږ به هم دغه ګټه کوله خو مونږ ونه کړله ، زمونږ انقلاب ولي زمونږ په خون زيزۍ بدل شو او مونږ ولي نړيوال جنګ ونه پامولو ؟ دغه رنګه نور هم بلها سوالونه دي چي ځوا بول غواړي

چي کله له دويم نړيوال جنګه ورسته جاپان شکست وخوړلو نو د جاپان تر تسلط لاندي کوريا هم د هغه له واکه بهار سوله چي نيمه برخه يې د سويت يو نن او نيمه برخه يې امريکې تر واک لاندي سوله
جنوبي کوريا امريکې تر واک لاندي شوه او ټولې سياسي چاري يې امريکې سمولې
شمالي کوريا د سويت يونن تر واک لاندي شوله او هر رنګه همايت يې هم روس وکړ
په اصل کشې دغه وطن کوريا دجاپان کالوني وله
کله چي جاپان شکست وخوړلو بيا امريکې او سويت يونن هغه ځله تقسيم کړله
کله چي په ۶ اګست 1945 کي جاپان ماتې وخوړله نو هغه وخت روس او امريکه سره اتحاديان ولو دهغو د معايدې تحت هغوي کوريا په خپل منځ کي پر ۳۸ پيرالل ځله منقسم کړله

په شمالي خوا کي رشيا خپل اشتراکي نظام لاګو کړ او په جنوبي خوا کشې امريکه خپل سرمايدارانه نظام لاګو کړ
هم دغه وجه وله چي دنظرياتو د تصادم ، شخړې Conflict له کبله هلته کي دجنګ پيل وشو ،
دجنوبي کوريا مشر Sung man Rhee ؤ چي د امريکې همايت ورسره ؤ او د شمالي کوريا مشر Kim ii sung ؤ چي د سويت يونن ملګرتيا ورسره وه
هغه وخت د رشين فيډريشن مشر سټالن ؤ او د امريکا مشر Harry S Truman ؤ ،
په 25 جون 1950۰ کشې شمالي کوريا پر جنوبي کوريا حمله وکړله ، له کبله يې د جنوبي کوريا دارلحکومت Seoul تر خپل واک لاندي کړ

په آغاز کشې شمالي کوريا ډيره زوروره وله چي 135 زره فوځي قوه ورسره وه او له جنوبي کوريا سره 65 زره قوه وله
د شمالي کوريا د مشر تابه دا هڅه وله چي مونږ به د امريکې تر مدا خلت له مخه دواړه اطرافه سره يوو کړو پدغه وخت کشې د امريکې د آبي قوت مشر McArthur امريکي فوځونه جنوبي کوريا ته داخل کړل او د شمالي کوريا مهم شيان لکه ريلوې، سپلای لائن ، بريجونه او هغه ځای هم قبضه کړ له کمه ځايه چي شمالي کوريا ته له رشيا ځخه مرسته وراتله
د جنګ په آخر کي جنوبي کوريا طاقت زياتيده او شمالي کوريا کمزورې کېده تر دې حده پوري چي چينا ته هم ويره شوله چي هسې نه د سرمايداريت زو رور آس ترYellow river يلو دريا نشي راتېر هم دغه وجه وله چي د چينا مشر ماوزيتنګ هم و خپل رضاکار فوځ ته د جنګ دتيارۍ خبر ورکړ خو رشيا د چينا مرسته ونکړله ،

د کوريا په جنګ 2.5 ميلن خلګ و وژل شول ، صعنتي نظام ، د حکومت ادارې او د نيمای ابادي کورونه تبا شول
دغه ستونځه تر اوسه شتون لري خو جنوبي کوريا بيخي پر مخ تګ وکړ او په شمالي کوريا کشې مورثي حکومت شتون لري
د ساړه جنګ اثر د ويت نام دجنګ سبب جوړ شو چي له کبله يې ويت هم د دوي د نظريې تر جنګ لاندي شو
ويــت نام جـــنګ
دغه جنګ له 1955ځخه بيا تر 1975 روان پاتي شو
پدغه جګړه کي شمالي ويت نام کميونسټ ؤ چي جنګي فوځ يې د ويټ کونګ او دحنوبي ويت نام ځيني قوتونه چي د اشتراکيت خوښونکې ؤ هغه اين ايل ايف په شکل کشې ورسره ؤ او رشيا، چينا او نارت کوريا ورسره ملګري ؤ
دويم قوت دجنوبي ويت نام ؤ چي Anti communist و چي امريکه، نيوز لينډ تای لينډ او جنوبي کوريا ورسره ؤ
امريکه 5 لکه 49 زره فوځ ويت نام ته را ولېږلو
دغه پراکسي جنګ چي د سوشالزم او کېپټاليزم تر منځ ؤ په ساړه شکل کشې ؤ
دغه جنګ پر 30 اپرېل 1975 کشې د امريکې له شکست سره ختم شو
پدغه جنګ کشې 2 ميلنه خلګ ؤ وژل شو او 12 ميلنه پکشې مهاجر شو
په بنيادي توګه ويت نام اول د فرانس کالوني ؤ بيا دجاپان او له دويم جنګ عظيمه ورسته بيرته د فرانس کالوني شو
Ho Che Minh
د ويت نام د ازادۍ هغه هيرو دی چي د اشتراکيت د نظريې تر څاک لاندي يې د خپل قام په فکر کشې د ازادۍ څراغ بلا ؤ
ويت نام هم لکه لوي هندوستان دکالونيل طاقت له کبله په دوو برخو کشې تقسيم شو چي بيا د سرمايداريت فلسفې نور هم ځله ليري کاؤ
په جنوبي ويت نام کيBao Dai ؤ چي د کالونيل خوراک اسروبل ؤ
ډييم د عمريت له لاري خپله Monarchy مونارکي برقرار ساتل غوشتل
هغه په جنوبي ويت نام کي د جمهوريت او اشتراکيت خوشونکي خلګ ونيول او مړه يې کړل
چي دجنګ بنيادي سبب جوړ شو او په جنوبي ويت ناو کشې N L F جوړ سو
پدغه جنګ کشې CIA مداخلت وکړ چي خپل پرچارکونکيDenh او د هغه ورور يې قتل کړل
د امريکې دغه مداخلت د کميونزم د مخ نوي لپاره ؤ چي د ټرومين د مفکورې policy of containment
مطابق يې عمل کاؤ او
theory of domino
پر مفکوره تلل
د شمالي ويت نام او د N LF مقصد د ويت نام متحد کيده او د بهرني مداخلت کونکو يستل ؤ ، او د سوشلزم تر نظام لاندي د ويت نام حکومتي نظام جوړول ؤ
امريکې په ويت نام جنګ کشې د Americanization د معنا تحت چي د صدر جونسن يوه اصلاح وه په ويت نام کشې خپله اصلحه او فوځ استعمال کړ
پر 4 اګست د Gulf of Tonkin resolution
تحت امريکې پر ويت نام باندي
Operation of Rolling Thunder
وکړ چي له کبله يې ډېر عام خلګ د مرګ شومه شول
او د شمالي ويت نام جنګي ځايونه ، اصلحې، جهازونه او نوري اساسې تبا شوې
تر نومبر1967 پوري د امريکې فوځ تر 5 لکه ورسيدو
د جنګ پدې مرحله کشې د 1960 دجنورۍ په مياشت کشې شمالي ويت نام پر جنوبي ويت نام حمله وکړله هلته يې د امريکه پر سفارت خانه جنګي وارونه وکړل چي د امريکې دشکست او ناجائزه مداخلت ثبوت يې څرګندا وه ،
په دغه جنګ کشې له نورو لويو واقعاتو سره يوه واقعه د
my lai massacre
ده چي له کبله يې امريکنو دعامو خلګو قتل عام وکړ
په 15 جنوري د امريکې صدر نکسن له ويت نامه د وتلو اعلان وکړ او ټوله زمواري يې د جنوبي ويت نام فوځ ته پرېښودله چي د Vietnamization په اصطلاح سره په تاريخ کي ياديږي،
هم دغه مرحله بيا د ويت په دوباره متحد کيدو تمامه شوله چي ۲ جولايي 1976 پوري يو سوشلسټ ريفبلک ويت نام جوړ شو ،
او د ويت نام د دارلخلافه نوم يې له Saigon ځخه بدل کړ
ho chi Minh يې کړ

Cuban missile crisis
د ساړه جنګ په واقعاتو کشې يوه واقعه چي سوړ جنګ يې په نيوکلېر جنګ بدلو چي د امريکې او رشيا تر منځ د تودې دشمنۍ له کبله په کيوبا کي د 19 او 28 اکتوبر د 1962 ؤ
د غه هم دماسکو او واشنګټن تر منځ هغه دشمني وه چي کله په کيوبا کي په 1959 کشې د فيوډل کاسټرو او چي ګويرا اشتراکي انقلاب وشو نو هم دغه کار د امريکې خوښ نه ؤ
نو امريکې په ۱۷ اپرېل 1961 کي پر کيوبا حمله وکړله چي ناکامه شوله چي تر دې له مخه هم د امريکي ادارو دا هڅه وله چي کاسترو ختم کړي تر څو د اشتراکيت فکر سر وخوري
د دغې حملې بنيادي مقصد د کاسټرو حکومت او د هغه له اشتراکي روس سره تعلق ختم کېدل ؤ
تر دغه له مخه هم امريکې په ترکي، اټلي او متحده برطانيه کشې د رشيا خلاف مزايل منظم کړي ؤ نو هم دغه موقع روس له هم په لاس ورغله چي له امريکې سره زور معلوم کړي
کله چي امريکه خبره شوله نو هغې له نورو بلها مشهورو سره آخر دا پریکړه وکړله چي له کيوبا به د رشيا ليار او امداد بندؤ
هغه وخت خروشوف او کنيډي مشران ؤ چي تر منځ يې آخر فيصله داسي وشوه چي امريکه د له ترکي او روس د له کيوبا مزايل لري کړي
دغه فيصله ډيره خاموشه او نهامه وسوه چي له کبله امريکن فوځان هم او کاسټرو هم له رشيا ناراض شو
د ساړه جنګ اثر تر Gulf countries هم ورسېدلو چي پوره ملکونه يې لکه اعراق، ايران، مصر ، سعدي عرب، شام ، فلسطين او اسرايل يې هم پکشې را وستلو دغه لوبه هغه وخت ډېره په منظمه انداز روانه وله خو خدای خبر چي په پښتون قام کې به څونه سياسي پوهان ، اديبان او ليکوالان په دې خبر ؤ

هغه ځکه چي پښتنو پداسي وخت کشې چي نړۍ سره په شکر ؤ او سرمايدار بلاک غوښتل چي يو نغرای وګوري چي چيرته اشتراکي نظام و سېزي نو هم په هغه وخت کشې زمونږ له انقلاب او زمونږ له وطن ځخه دوي دا کار واخيستلو
د ساړه جنګ يوه لويه جګړه د پښتنو په لوي کور افغانستان کي وشوه چي په وجوهاتو کشي يې بهارني او داخلي عواملو شتون درلو ، دسړې جګړې دغه پړاو شايد له نورو ملکونو ډېر بدل ؤ هغه ځکه چي دلته دکرايې قاتلان دجهاد په کشتۍ کي د اسلام دګټلو او د وطن د ورانولو لپاره سپاره شو

دا هغه جنګ دی چي ا مريکې له رشيا د ويت نام د جنګ انتقام وا خيستلو
که څه هم سرمايداريت په ويت نام کي شکست خوړلی ؤ خو د اشتراکيت کډه له افغانستانه داسي بار شوله چي تر شا يې يوازي جنګ او نړيدلی افغانستان پرېښودلو
په افغانستان کي دساړه جنګ ډېر تاريخي او زور وجوهات دي خو يوه عصري وجه يې د ظاهر شاه عمريت او بيا د داود خان پر حکومت قبضه کول دي چي له کبله يې په افغان ټولنه کي دننه يو کړکېچ پيدا کړلو هغه وخت په افغانستان کي يو نوی روشن فکره سياسي تنظيم PDPA جوړ شو چي د خلګ جمهوري ګوند افغانستان په نامه ؤ چي په مشرتابه کشي يې ، امير خيبر ، حفيظ الله امين ، نور محمد ترکی ، ببرک کارمل ، ډاکټر نجيب او تر سليمان لايقه پوري ؤ
دغه جنګ اول جنګ نه ؤ بلکه يو انقلاب ته لار جوړيدله ، خو د استاد امير اکبر خيبر له هدفي وژني ورسته د غه انقلاب د افغان فوځ او خلک جمهوري غړو په مرسته د اپرېل 1978 کشې انقلاب وشو ، که څه هم انقلاب يوه بېله موضوع ده خو زما مقصد دلته دساړه جنګ پر سفر دی چي تر افغانستانه څنګه راغلو او لاعمل يې ځه ؤ
ثور انقلاب په هغو وجوهاتو کي يوه وجه وله چي له کبله يې سوړ جنګ افغانستان ته راغلو ، يو خواته يې ثور انقلاب ناکام کړ بلې خواته يې افغانستان د عالمي جنګ تر څاک لاندي کړ
د ثور د انقلاب د ناکامۍ په وجوهاتو کشې يو سبب د خلک ګوند د مشرتابه تر منځ بې عتمادي او د هغو سازشي قتلونه ؤ چي يو مستحکم انقلاب يې د انتشار ښکار کړلو
سوړ جنګ به افغانستان ته راتلو د غه خبره د افغان تر ثور انقلاب ۶ مياشتي له مخه په فرانس کي دنړۍ زو رورو قوتو د سپاري کلب په جوړيدلو کي شوې وه ، جان کې کولي په خپل کتاب Unholy wars
د سرمايداريت نظريې پر اشتراکيت بل زای داسي کاري واری نه ؤ کړی لکه څنګه يې چي افغانستان کشې پر وکړ
د نړۍ دا نشوران د دې شاته وجه يو د اشتراکيت خلاف د ملحديت پرفيګنډه ګڼي چي مزهبي جنونيان يې په ړندو سترګو د امريکې په ډالرو، د عربو په تفسيرونو تو دچينا په مزايلو پر خپل تاريخي وطن ورا سم کړل
دويمه وجه يې هغه د شمني وله چي د ډيورنډ د کرشي له کبله يو فراکسي رياست له پښتنو سره درلوده ، هغه يوه موقع غوشتله چي کله به هغه تاريخي وطن پدا سي جنګ کشي اخته کړي چي د ډيورنډ دعوه يې هيره شي ، خو دغه خوب بې پوره نشي
د ثور انقلاب اصلاحات هم دوني روشن فکره ول چي په افغاني ټولنه کي يې ځای نکړ جوړ بلکه له کبله يې خلګ نور هم په اشغال کشې راغلو او دجنګ د اؤر لپاره خشاک تيارېدل شروه سول
د افغانستان او رشيا ډېر تاريخي تعلقات ؤ
خو د ثور انقلاب له راتګه ورسته د دوي تر منځ د دوستۍ معايده وشوه چي په دسمبر ۱۹۷۹ کشې ۷۰۰ رشين فوځيان افغانستان ته راغلو
د رشيا له راتګه ورسته په د نړۍ اشرارو د خپل مفاد لپاره OiC جوړه کړله او په اقوم متحده کشې هم د انقلاب دناکامه کيدو لپاره د روس دراتګ مخالفت وشو او امريکې په خپله مرسته anti Soviet forces جوړ کړل چي مجاهدين يې ونومول په هغو کشې اسامه هم يو کردار دی چي دغو ټولو په ګډه د افغانستان د ورانۍ منصوبه جوړه کړله دغه لوبه د پاکستان تر نظارت لاندي شروع سوله
پدغه وخت کشې د امريکې او رشيا تر منځ تعلق بيرته تريخ شو او detente بيرته حتم شو
او د مجاهدينو( نړيوال اشرار کونکي) د مرستي له پاره د CIA operation cyclone شروع کړ
دغه د کرايې فوځيان په پاکستان کي روزل کيده او بيا افغانستان ته تلل
په ۱۹۸۹ کي امريکې پاکستان ۵ ميلين ډالر ورکړل
په ۱۹۸۰ کي يې د وشلو تر دېرشو مېلونو ډالر ورکړل
په ۱۹۸۷ کشې دهر کال ۶۳۰ ميلونه ډالر ورکړل او دېرش بيلنه روپۍ يې صرف د اصلحو او تربيت لپاره ورکړلې ، تاسو اندازه وکړي چي زمونږ پر تباهۍ څوني روپۍ خرڅ شوې دي
پدغه جنګ کشې نورو ملکونو هم د اشرارو مرسته وکړله خو تر ټولو زياته امريکې او سعدي عرب وکړله
پدغه جنګ کشې د رشيا ډيره تباهي وسوله چي کله ګورباچيو په ۱۹۸۳ کشې د رشيا مشر وټاکل شو نو هغه د خپلو فوځيانو د يستلو خبره څرګنده کړله
کله چي په ۱۹۸۷ کشې رشيا وتله نو د ALF مشر مجدي يې د عبوري حکومت مشر وټاکلو او بيا د افغانستان او پاکستان تر منځ جنيوا معايده وشوله
پدغه جنګ کشې د رشيا هم فوځي خلګ هم مړه ، زخمي او معزره شول او بيخي زيات افغانان پکشې و وژل شول، زهني ناروغه سول او کډوال شول
پدغه جنګ کشي رشيا ماتي وخوړله ، د اشتراکيت مفکوره کمزورې شوله ، د پښتنو وطن ويجاړ شو ، په ساړه جنګ کشې تر ټولو زيات نقصان پښتنو افغانانو ته ورسيدي چي تر اوسه لاهم روان دی
د سرخ پوښو له دغې ماتې ورسته په نړۍ کي دوې مفکورې راغلې چي يوه پکي The End of History او بله پکشي The clash of Civilization
ده
د پښتنو پر وطن ، ادب، سياست او سماجي ژوند د ساړه جنګ کم اثرات دي هغه بيا به ليکوبله پکشي The clash of Civilization
ده