د خیبر ولسوالۍ په باړه تحصیل کې د ځمکې لاندې اوبو کچه د بارانونو د کمښت، د اوبو د زېرمه کولو د پروژو د نشتوالي او د ځمکې لاندې اوبو د زیات استعمال له امله په چټکۍ سره راټیټېږي.
د اوبو د سرچینو د څېړنې شورا (PCRWR) د معلوماتو له مخې، په ورګډو شویو قبایلي سیمو کې د اقلیمي بدلون، د نفوس د زیاتوالي او د ځمکې لاندې اوبو د ډېر استعمال له امله د څښاک او کرنې لپاره د اوبو کمښت مخ پر زیاتېدو دی.
د اوبو د سرچینو د څېړنې شورا د پېښور د اوبو د سرچینو د څېړنیز مرکز سیمهییز مشر ډاکټر محمد منیب الرحمن ویلي، چې په خیبر پښتونخوا کې د ځمکې لاندې اوبو کچه هر کال شاوخوا څلور تر پنځو فوټو پورې ټیټېږي.
د نوموړي په وینا، د بارانونو کمښت، د اوبو د زېرمه کولو او ځمکې لاندې اوبو د بېرته ډکېدو لپاره د اغېزمنو پروګرامونو نشتوالی او د اوبو بېځایه مصرف د دې ستونزې له مهمو لاملونو څخه دي.
د اوبو د چارو د ادارو د معلوماتو له مخې، په باړه کې له ۵۰۰ تر ۷۰۰ پورې دولتي نللیکې جوړې شوې دي. د اوبو لګولو، ښاروالۍ، تحصیلي ښاروالۍ ادارې او عامې روغتیا اړوند ادارې هم په بېلابېلو سیمو کې د اوبو لپاره نورې نللیکې جوړوي.
د چارواکو په وینا، د لمریزې برېښنا په وسیله د نللیکو چلولو زیاتېدو هم د ځمکې لاندې اوبو د ډېر ایستلو کچه لوړه کړې ده.
د اوبو زېرمو د کمېدو اندېښنه
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د اوبو سرچینو فدرالي وزارت له خوا سنا ته وړاندې شوې یوې راپور کې ویل شوي وو چې د خیبر پښتونخوا په پنځو ولسوالیو کې د ځمکې لاندې اوبو زېرمو کچه له ۲۵ تر ۷۴ فوټو پورې ټیټه شوې ده. په دغه راپور کې خیبر د تر ټولو ډېر اغېزمنو ولسوالیو له ډلې بلل شوی و.
د اوبو د چارو کارپوهان وايي، په هغو سیمو کې چې د اوبو کمښت ورسره مخ دی، د باراني ویالو پر سر د کوچنیو او لویو بندونو جوړول، د باران اوبه زېرمه کول او د ځمکې لاندې اوبو د بېرته ډکېدو لپاره د پروژو پلي کول د راتلونکي اوبو بحران د کمولو لپاره مهم دي.
د باړې بند پروژه
د باړې بند د جوړولو لپاره لومړنۍ د امکان ارزونه له ۲۰۰۶ څخه تر ۲۰۰۸ کال پورې د فاټا د والي دفتر او د NESPAK په مشورتي همکارۍ کې بشپړه شوې وه، خو تر اوسه د بند د جوړولو عملي چارې نه دي پیل شوې.
د اسنادو له مخې، ټاکل شوې باړه بند د باړې او مستورې سیندونو د یوځای کېدو په سیمه کې، د ممانړۍ سړک پر غاړه او ممانړۍ پله ته نږدې جوړ شي. دا ځای د سپرې بند په لوېدیځ کې شاوخوا ۳.۷ کیلومتره واټن لري.
د پروژې د لومړنۍ ارزونې له مخې، د بند د اوبو سرچینې د تیراه درې باړه سیند او د اورکزیو مستوره سیند دي.
د پخوانۍ ارزونې پر مهال د دې بند د جوړولو لګښت شاوخوا ۱۰.۹۹۸ میلیارده پاکستانۍ روپۍ اټکل شوی و. د اوسني اټکل له مخې د پروژې لګښت شاوخوا ۴۵ میلیارده روپۍ ښودل شوی، خو د وروستي لګښت ټاکل به د نوې او بشپړې ارزونې له ترسره کېدو وروسته ممکن وي.
د پلان له مخې، باړه بند به د شاوخوا ۴۲ زره جریبه کرنیزې ځمکې د اوبه کولو زمینه برابره کړي. له دې جملې څخه ۳۶ زره او ۴۲۰ جریبه ځمکه د باړې د کانال له لارې او ۵ زره او ۳۰۹ جریبه ځمکه د اوبو لګولو د مدني سیستم له لارې اوبه کېدای شي.
د پروژې په لومړني پلان کې د شپږ مېګاواټه برېښنا د تولید وړتیا هم شامله ده.
د بند د زېرمه کولو ټول ظرفیت ۸۵ زره او ۳۶۳ ایکړ فوټه او د کار وړ اوبو ظرفیت یې ۶۲ زره او ۴۳۴ ایکړ فوټه اټکل شوی دی. د بند اوږدوالی ۴۵۰ متره او لوړوالی یې ۹۲ متره ټاکل شوی دی.
د پروژې د اسنادو له مخې، د بند جوړول به د یوه منځني ښوونځي، یوه لومړني روغتیايي مرکز، د خیبر او اورکزیو ترمنځ د شاوخوا درې کیلومتره سړک او د سیمې د ځینو کورونو او هدیرې پر برخو اغېز وکړي. د ځمکو د ترلاسه کولو او احتمالي زیانمنو شوو کسانو د مالي مرستې لپاره د ځانګړي پلان جوړولو یادونه هم شوې ده.
د اوبو لګولو کچه کمه شوې
د خیبر د اوبو لګولو ادارې د معلوماتو له مخې، پخوا د باړې له سپرې بند څخه د باړې سیند له لارې شاوخوا ۲۷۹ کیوسکه اوبه د کرنیزو ځمکو لپاره کارېدې او نږدې ۴۴ زره جریبه ځمکه پرې اوبه کېده.
د ادارې په وینا، اوس د اوبو اندازه شاوخوا ۱۵۰ کیوسکو ته راټیټه شوې او نږدې ۱۸ زره جریبه ځمکه پرې اوبه کېدای شي. اداره وايي، په دې اړه تر اوسه کومه بشپړه رسمي سروې نه ده شوې.
بلخوا، د خیبر پښتونخوا د کرنې ادارې د ۲۰۲۲-۲۳ مالي کال د معلوماتو له مخې، په خیبر ولسوالۍ کې شاوخوا ۳۵ زره او ۲۰۸ جریبه ځمکه د کرنې لپاره کارول کېږي.
له دې ډلې شاوخوا ۲۶ زره او ۳۹۶ جریبه ځمکه د اوبو له بېلابېلو سرچینو خړوبېږي. په دې کې ۹ زره او ۵۴۳ جریبه د کانالونو، ۵ زره او ۵۷۷ جریبه د نللیکو، ۶۴۲ جریبه د څاهګانو، ۱ زره او ۲۸ جریبه د لاسي پمپونو او ۵۰۹ جریبه د نورو سرچینو له لارې اوبه کېږي.
د بند د نه جوړېدو لاملونه
چارواکي وايي، په سیمه کې ناثابته امنیتي وضعه او د مالي سرچینو کمښت د باړې بند د پروژې د نه عملي کېدو له مهمو لاملونو څخه دي.
د اوبو چارو کارپوهان باور لري چې د باړې بند د جوړېدو په صورت کې به د اوبو د زېرمه کولو، د کرنیزو ځمکو د اوبه کولو، د سیلابونو د زیانونو د کمولو او د ځمکې لاندې اوبو د بېرته ډکېدو په برخه کې مرسته وکړي.
خو د پروژې د وروستیو ګټو او اغېزو کره ارزونه به د نوې تفصیلي څېړنې او سروې له بشپړېدو وروسته ممکنه وي.