لیکنه :ځواک مند افغان
این نوشته به زبان های پشتو، انگلیسی و دری است.
هر سه زبان در این پست موجود است.
ګندھارا، چې د فکري عظمت، او کلتوري ګډ ژوند مرکز و، د سولې، سوکالۍ او روښانتیا یو ځلیدونکی څراغ و. ګندهارا د پوهې او نوښت مرکز و، چې د زده کړې، ساینس، طب، ستورپوهنې او ریاضیاتو په برخه کې يې پرمختګونه هڅول ۔تر زرګونو کلونو وړاندې دا لرغونی سیمه چې د لرغونې پښتني افغان تمدن او خاوري زړه بلل کېږي چې د کابل دره (پېښور، اباسين سند، تر آتک او مارګله غرونو پورې) ، سوات، پېښور، او د اندوس سیند پورې غځېدلې وه، د هنر، فلسفې، علم او روحانیت زړه ګڼل کېده. له دې وړاندې چې شخړو او استعماري جګړو یې لا ښکلا زیانمنه کړي نه وه، ګندھارا د ګډ ژوند او نوښتونو یو امن ځای و.
زر کاله وړاندې افغانستان په ځانګړې توګه د ګندهارا او پښتونخوا سیمې د سولې او روښانتیا د څراغ په توګه ولاړه وه . دا سیمه د فکري او هنري او فن مرکز و، چې د سولې، فلسفې، ښکلو هنرونو، ریاضي، ساینس، ستورپوهنې او جغرافیې په تدریس کې د بډایه دودونو لپاره پیژندل شوی. دلته هغه وخت ځانمرګو بریدونو، بلوا، فرقه ایز تاوتریخوالي، بنسټ پالنې ، تاوتریخوالي له وحشتونو څخه پاکه ځمکه، د سولې، هنر او فکري پرمختګ د لمانځلو کلتور د څراغ په توګه ولاړه وه.
ګندھارا نه یوازې د آریایي تمدن مرکز و، بلکې د سنسکرت ژبې ګرامر او ویدیک ادبیاتو زیږځای هم ګڼل کېږي.آریایان خپلې ژبې، فلسفې او فکري دودونه په ګندھارا کې سره وپالل، او دا د تاریخ یوه ستره غلط فهمي ده چې ووايي آریایي کلتور له هند څخه لویدیځ ته خپور شوی دی. دا ډول ادعاوې زیاتره د هندي ملتپالنې له ایډیالوژیکو تمایلاتو سرچینه اخلي، په داسې حال کې چې پراخ لرغون پېژندوی او ژبني شواهد د ګندھارا مرکزي ونډه په آریایي او ویدیک فکر کې روښانه کوي او د ګندهارا افغانستان څخه آريايې کلتور هند او نورو سيمو ته خپور شو .
د ګندھارا د فکري میراث غوره بېلګه پانیني دی، چې د سانسکرت ژبې ګرامر پلار ګڼل کېږي. پانیني، چې د نننۍ صوابۍ په سیمه کې زېږېدلی، خپل اثر اشتادهيایي ولیکه، چې د ژبپوهنې علومو بنسټ یې کېښود. د ده دقیق قواعدي سیستم د ګندھارا د علمي ژورتیا سمبول دی، چې د هغه د هېوادوال او د وطن فکري قوت څرګندوي.
ګندھارا د بودیزم د خپرېدو یو ستر مرکز و، چې له چین، کوریا او جاپان پورې یې تاثیر وکړ. د بودايي لومړني اسناد، چې د خروښتي په خط لیکل شوي، د جلال آباد په سیمه کې موندل شوي، دا په ډاګه کوي چې ګندھارا د بودايي تعلیماتو یو پالونکی مرکز و. د بامیان او هدې پټه خوله مجسمه، د سوات، دير، باحوړ، پيشور، ټيکسلا او د افغانستان ټولې سيمې بودهايې هنري شاهکارونه، د بودايي هنر او معمارۍ په ډګر کې د ګندھارا بې ساري ونډه څرګندوي.
ګندهارا د لرغونې پښتني افغان تمدن زړه بلل کېږي، چې د کابل، کپيسا (بګرام)، او پشکلاوتي Pushkalavati (چارسده) له سیمو نه تر اټک، مرګاله غونډیو(غرونو)، او اندس سيند پورې غځېدلې وه. دغه سیمه مهم مرکزونه لرل، لکه پورشپوره Purushapura (پیښور)، اډیانا (سوات)، پاکشیلا (ټیکسلا)، هنډ (صوابۍ)، باجوړ، دير، بونير او نورې سیمې، چې له کابل نه تر اټکه پورې یوه پراخه او زرغونه سیمه وه. ګندهارا د پښتنو افغانانو په تاریخ او پېژندنه کې ژورې جرړې لرلې او د مرکزي او جنوبي اسیا ترمنځ یې د یوې مهمې لارې رول لوباوه. دا سیمه نه یوازې د ستراتېژیک اهمیت څښتنه وه، بلکې د هنر، معمارۍ، او بودیزم د خپرېدو لپاره یو زانګو ګڼل کېده. د ګندهارا هنر، چې افغانې کلتورونو، هنرونو یې خپل کړي وو، د دې سیمې ځانګړنه وه. له هندوکش غرونو څخه نیولې تر اندس سيند پورې دا لرغونې سیمه د پښتنو افغانانو د نه زړېدونکي میراث او د دوی د تاریخ، هنر، او روحانیت څرګندویي کوي.
په هغه وخت کې چې په هند کې بدھیزم له ریښو جاروېده، د پشتون افغان ګندھارا سیمې یې پناه ورکړه او پرمختګ یې وکړ. دلته د بدھیزم پراختیا یوازې نه شوه، بلکه دا د مهمو بدلونونو شاهد شوه، لکه د مهیانه بدھیزم زیږیدنه چې بدهيزم ته نوې بڼه ورکړه. دلته په دې جغرافیې کې د لومړي ځل لپاره بودا په انساني شکل کې د هنر له لارې انځور شو، وړاندي شو، چې دا د نړۍ په کچه د هنر انقلاب رامنځته شو او يوه اړخ ته هنري نړۍ ته جلا مترقيت(پرمختګ) وده ورکړه او بل اړخ ته په راتلوتکي کې د هغه وخت انسانانو څېرى او نور هنري، کلتوري ميراث د د هنر په بڼه ريکارډ پاته شو چې موږ نن هم ترې ګټه پورته کوو . دا فرهنګي انقلاب په پښتون افغان ځمکه کې پیل شو، چې پښتنې افغان خاوره وه. دلته د بشري شکلونو سره نوي بدھیزم ستوپې جوړې شوې.
دا ټول میراث د افغان جغرافیې او پښتنو پورې اړه لري.
د بودھی ستوا Bodhisattva مفکورې لومړۍ دلته وړاندى شوه او د همدي لارې، پښتون افغانانو د خپل هنر او مذهبي هویت په ښکلي، انځوري، هنري Art په ډول انځور کړ. هغوی د خپلو هنري(مجسمې تصويرو) کارونو او ستوپیو له لارې دا مفهوم نړۍ ته وړاندې کړ.
د مهیانې بودیزم فلسفه، چې د ټولو ژوندیو لپاره د شفقت او روښانتیا پیغام و، په ګندھارا کې زېږېدلې ده. همدلته د بودا انځور لومړی ځل په انساني بڼه جوړ شو، چې د نړیوال بودایي هنر لپاره یوه بېلګه وګرځېدله. د ګندھارا ګډ فرهنګ یو ځانګړی هنري سبک رامنځته کړ، چې تر نن ورځې پورې نړۍ ته زړه راښکونکی دی.
د ګندھارا تاریخي حدود له کابل، تر اټک، له کابل تر مارګاله غونډیو(غرونو)، او اندس سيند پورې غځېدلې وه. دې لرغونې ګندهارا د لرغونې پښتني افغان تمدن او خاوري زړه بلل کېږي، ټوله ګندهارا د پښتنې افغان خاوري په ځان کې رانغشتى وه او ده. ګندهارا د پښتنو د پراخو سیمو یوه غني برخه جوړوله.
یو وخت د همغږۍ او فکري تبادلې سیمه، ګندھارا نن د جګړې او شخړو سمبول ګرځېدلې ده. استعماري یرغلونه، نیابتي جګړې او د تورو ایډیالوژیک افراطیت، تاوتاريخوالي یې فرهنګي میراث سخت زیانمن کړی. هغه خاوره چې یو وخت یې فیلسوفان، هنرمندان، بېلا بېلا بيل ډګرونو کې د نوۍ څخه پوهان، سائنس پوهان روزل او راجب کړي وو ، نن هغه خاوره د بې معنا سیالیو ډګر ګرځېدلې، چې د دې د زرين تېر وخت یادونه محوه کوي.
خو د ګندھارا روح په خپلو کنډوالو او د خلکو په ګډ یاد کې ژوندی دی. د بامیان معجسمه، ميس عينک، پیښور، اډیانا (سوات)، پاکشیلا (ټیکسلا)، هنډ (صوابۍ)، باجوړ، دير، بونير د هدې هنري آثار، د کاپیسا لرغوني کتیبې او د پښتني افغان ټوله سيمه د دې عظمت خاموش شاهدان دي. دا هر څه موږ ته یو وخت را په ياد کوي، کله چې علم، پوهنه د پښتنې افغان جغرافيه نغشتي وه او د نړۍ لپاره د تېر وخت روښنفکري، پوهمې، د هنرمندى، د پوهې او نوښت مرکز را په ياد کوي، د زده کړې، ساینس، طب، ستورپوهنې او ریاضیاتو په برخه کې د پرمختګونه يو ستر مرکزیت را په ياد وي او د سولې د تمدن لارښوونکې يو مرکز رايادوي.
د ګندھارا د میراث د بیرته راژوندي کولو دنده د پښتنو او افغانانو په اوږو ده. دا د دې لرغونو آثارو ساتنه، د تاریخي اهمیت ترویج، د ګندهارا په شان پرمختګ، سولې او سوکالې رامنځته کول او د هغو ځواکونو پر وړاندې مقاومت ته اړتیا لري، چې د دې هویت د له منځه وړلو هڅه کوي. د ګندھارا کیسه یوازې د تېر وخت نه ده؛ دا د اولسونو د زغم او د یوې روښانه راتلونکې لپاره د دوی د تړاو یو ژوندی سند دی.
د ګندھارا د سولې، سوکالې فلسفه، د ټولو ژوندیو لپاره درناوی، او پر علم او ګډ ژوند ټینګار نن هم ډېره معنا لرونکې ده. لکه څنګه چې سیمه د ننني ننګونو سره مخ ده، د ګندھارا میراث د هیلي یو څراغ دی، چې خپل خلک هڅوي چې د سولې، وقار او پرمختګ پر بنسټ یو نوی ټولنه جوړه کړي.
ګندھارا یوازې یو لرغونی تمدن نه دی؛ دا د انسانیت د عظمت یو سمبول دی. د ژبې، هنر، ﺯغم او علومو په ډګر کې د دې ونډې موږ ته د هغه وخت یاد راکوي، کله چې تنوع یو افتخار و، سوکالې، خوشحالې، ﺯغم او علم یو ارزښت و. د دې میراث په غېږ کې نیولو او ساتلو سره، موږ نه یوازې د خپلو پلرونو یادونه درناوی کوو، بلکې د راتلونکو نسلونو لپاره د یوې روښانه راتلونکې ژمنه هم تضمینوو.
ګندھارا د پښتنو افغانانو د عظمت یوه نه هېرېدونکې کیسه ده، چې د علم، هنر او سولې مرکز و. دا لرغونی تمدن د فلسفې، هنر، او ساینس په ډګر کې د نړۍ لپاره یو څراغ و، چې د فکري وده، زغم او سوکالۍ بېلګه یې وړاندې کوله. په داسې وخت کې چې نړۍ د تیارو پر لور روانه وه، ګندھارا د علم او پوهې هغه سپرلی و چې د بودیزم، ریاضیاتو، ستورپوهنې، او فلسفې په مرسته یې نړۍ ته د پرمختګ لاره وښوده.
د ګندھارا روح زموږ په وینو کې ژوندی دی. موږ، پښتانه افغانان، د هغه میراث ساتونکي یو چې د سولې، زغم او پرمختګ پر اساس جوړ شوی و. نن زموږ دنده ده چې د ګندھارا فلسفه بیا راژوندي کړو، د علم او نوښت لارې پرانیزو، او نړۍ ته وښایو چې زموږ خاوره د تمدنونو مرکز پاتې شوې ده. د ګندھارا کیسه یوازې د تاریخ یوه برخه نه ده، بلکې د راتلونکو نسلونو لپاره د الهام یو ژوندی درس دی.
راځئ، د ګندھارا د سولې، علم او عظمت بیرغ پورته کړو او نړۍ ته وښایو چې موږ د خپل روښانه راتلونکي لپاره یووالی، پوهه او نوښت لمانځو!
.
