لیکواله: ملائکه خان مندوخېله
هر کال د پښتونستان مشهور او نامتو لیکوالان د پښتني خاورې د ستر رهبر خان شهید عبدالصمد خان اڅکزي په اړه لیکنې کوي. هغه څوک چې موږ ته یې د جغرافيايي او ملي وحدت نظريه راکړه. که نن موږ د خپلو حقوقو ترلاسه کولو له پاره منظمه مبارزه کوو، نو دا د خان شهيد د نظرياتي ميراثت برکتونه دي.
که څه هم زما دا لیکنه د سترو لیکوالانو لکه پروفیسر غنو صاحب، ډاکټر برکت شاه صاحب، شوکت ترین صاحب، وکیل همایون کاسي صاحب او نورو دېرو ليکوالانو په مقابل کې څه خاص حېثيت نه لري. خو بيرته خان شهيد زموږ د خاورې او وطن هغه اتل دى چې د قام پر هر بچي او بچۍ باندې حق لري چې د هغه روح ته د عقيدت ګلونه وړاندې کړي. ځکه دا دويم کال دى چې زه د هغه د تلين په مناسبت خپله برخه پکشې اچوم.
زه به نن هڅه وکړم، چې د ستر پښتون مشر خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي د ژوند په اوږدو کې د هغه د قامي فکر او قام لره د روڼ سباوون پر خوب رڼا واچوم.
خو زما په لیکنه کې به د هغه وطن په اړه د مقایسې او تحلیل لپاره یوه ځانګړې طریقه رامنځته شي چې خان شهید زموږ لپاره کوم خوب لیدلی او اوس هر څه څنګه روان دي!
عبدالصمد خان اڅکزی، د خپلواکۍ یو انځورګر او د عدم تشدد، د امپریالیزم ضد اتل، هیڅ استثنا نه ده. هغه د خپل ژوند تقریبا هره دویمه ورځ د دغه جرم په تور د زندان تر شا تیره کړه، ځکه چې هغه په خپل وطن کې د خپل ملت د خپلواکۍ غوښتنه کوله.
هغه یو زړور، رښتینى، صادق او د دې موخې لپاره ژمن انسان وو، چې پښتون به هیڅکله د باطل په وړاندې تسلیم نه شي. دده مبارزه له هغه وخته پېل شوه، چې وطنپال ولس د انګریزي استعمار سره مخامخ شو. هغه د انګرېزانو د استحصالي حکومت او نظام په ختمولو کې ډېرې هڅې وکړې.
خان شهيد په يوه ملتپاله علمي کورنۍ کې زېږېدلی وو. نو د رهبرۍ او وطن دوستۍ میراث یې په وینو کې غوړېدلې وو. دده له ژوندلیک څخه څرګندیږي چې په ځوانۍ کې یې هم د استعماري نظام د استحصالي میکانیزم په اړه ژوره پوهه ترلاسه کړې وو.
قام ته د هغه خدمتونه بې شمېره دي؛ ښوونه او روزنه، ژورنالیزم، سیاست او د ښځو ځواکمنتیا هغه اساسي خبرې وې، چې د غوښتل ملت پرې پوه کړي. ستر شهيد د تعلیم پر اهمیت ډیر ټینګار وکړ او په دې لړ کشې ډېر علمي او سياسي کتابونه پښتو ته وژباړل. تر څو زموږ پښتانه وروڼه او خویندې ځان پوه کړي. هغه غوښتل چې دوی د هغو حقونو څخه خبر وي چې دوی ترې محروم دي.
هر څومره چې موږ د ستر رهبر څخه مننه کوو، بیا به هم د هغه حق ادا نه کړو. لکه څنګه چې هغه د ملت لپاره د هر مثبت پرمختګ دروازې پرانیستې. هغه په کوېټه کې د وطنپالو خلکو په مالي مرسته یوه مطبوعاتي اداره جوړه کړه، چې د پښتنو او بلوڅو او د برصغیر د خلکو د انقلابي مبارزو اهداف یې په کشې په ګوته کول او د دې له پاره يې د استقلال ورځپاڼه خپره کړه. له کویټې څخه.» (رڼا: دسمبر، 2 1984: 7)
د انګریزي امپریالیزم څخه د آزادۍ ترلاسه کولو لپاره لومړۍ مبارزه وشوه. خو د حقيقي خپلواکۍ مرام ترلاسه نه شو او د انګرېزانو د ايستلو پس د خان شهيد مبارزه بل پړاؤ ته داخله شوه، چې منقسمه پښتونخوا په يوه متحده جغرافيايي وحدت کشې سره را يو ځاى کړي او د پښتنو پر وسايلو پښتانه واکمن کړي.
د حقيقي اولسواکي له پاره يې د يوه کس او يو ووټ له لارې دا مبارزه پېل کړه، چې په نتیجه کشې تر دوو لسيزو زيات جېلونه د انګرېزانو له خپل وطن څخه د شړلو پس تېر کړل.
د خان شهيد هغه ارمانونه لا نيمګړى دى، نه خو تر اوسه حقيفي اولسواکي راغلې ده، که څه هوم يو کس او يو ووټ خان شهيد په خپل ژوند کشې و ګټل، خو تر اوسه لا واکداري د حقيقي ووټ له لارې نه را منځته کېږي.
تر اوسه لا د پشتانه د متحده جغرافيايي او قامي وحدت د خان شهيد هغه ارمان نيګړى پاته دى.
کوم ارمان ترلاسه کولو له پاره چې د خان شهيد پر افکارو او نظرياتو ولاړ د هغه فکري سرمایه پښتونخوا ملي عوامي پارټۍ له لارې د ملي مشر محمود خان په مشرۍ کشې مباره دوام لري.
د خان شهيد سياسي ژوند د استعمار او وروسته استعماري دورې په اوږدو کشې وو. نوموړي په لومړي ځل په ۱۹۳۹ کال کې د انجمن وطن بنسټ کېښود، د ده پلویانو لکه سائيں کمال خان شېراني، حاجي شېرجان مندوخېل، محمد جان لالا، عبدالرحیم مندوخېل او نورو ډېرو د ده ملاتړ وکړ. د هغه د سیاسي فلسفې یو وارث عبدالرحیم مندوخیل انجمن وطن یو ملي ډیموکراتیک، د امپراطورۍ ضد او د فیوډال ضد غورځنګ په توګه بیانوي، چې په سیمه ایزه او ملي کچه یې د پښتنو د خپلواکۍ غوښتنه کوله.
د برطانوي هندوستان له تقسیم وروسته، ورور پښتون، یو سياسي ګوند چې په ۱۹۵۴ کال کشې د خپل قام خپلې پارټۍ تر مرام لاندې جوړ شو، د بريټش بلوچستان او اېن ډبليو اېف پي يعنې اوسنۍ خیبر پښتونخوا د پښتون مېښتو سیمو د یوځای کېدو په خاطر جوړ کړل شو.
د کلونو په اوږدو کشې، خان شهيد د ورته فکر لرونکو سیاستوالو سره تماسونه ونیول چې په پایله کې یې د پاکستان نېشنل ګوند جوړ شو. چې وروسته په 1955 کې په کې د ون یونټ له جوړولو او نافذولو وروسته په. 1957 نېشنل عوامي ګوند (NAP) کې جذب شو.
خان د کرنې په برخه کې د ساینسي او نوي تخنیکونو د معرفي کولو په اړه هم فکر کاوه او د حکومت په ملاتړ او مرستې یې ټینګار وکړ، په ځانګړې توګه د کوچنیو بزګرانو لپاره.
هغه د کارګرانو د حقونو ستر مدافع و. هغه د کارګر حقونه غوښتل لکه د وخت ټاکل او د کلیوالو لپاره مناسب معاش. دا ليډر، که څه هم له يوې پسمانده قبايلي سيمې سره تړون درلود، خو د ښځو د حقونو ډېر کلک مدافع و.
هغه د لومړي ځل لپاره د ټاکنو لپاره د ښځینه رای ورکوونکو د نوم لیکنې کمپاین پیل کړ. د خپل کمپاین په جریان کې، خان شهيد په ټينګار سره استدلال وکړ چې د ښځو رایې مساوي اهمیت او وزن لري. هغه د خپلو ټولو اولادونو، زامنو او لوڼو په تعلیم کولو سره په قومي چاپیریال کې شخصي مثال جوړ کړ. د ټرانسپورټ د نشتوالي په صورت کې، هغه خپله لور وهڅوله، چې په بایسکل باندې په ګلستان کې ښوونځي ته لاړ شي.
هغه خپلې کورنۍ ته داسې وخت نه دی ورکړی، لکه څنګه چې له يوه پلار او لا د کور له مشر څخه هر څوک غواړي او غوره یې کړي. بلکه هغه د یو سوله ایز وطن جوړولو ته ترجیح ورکړه ترڅو موږ له خپلو کورنیو سره په سوله کې ژوند وکړو.
دا جمله له دې تاریخي حقیقت سره هم تائیدېدای شي، چې د خان شهید زوی ملي مشر محمود خان اڅکزي په پنځه کلنۍ کې هم خپل پلار نه و پېژندلی، پنځه کلن محمود خان اڅکزي د خپلې مور د لیدو پر مهال په ژړا غږ وکړ. یو سړی له کویټې څخه ۷۰ کیلومتره لرې په ګلستان کې په عنایت الله کارېز کې خپل کور ته ننوتی دی. دا سړی بل څوک نه و بلکې پلار یې خان عبدالصمد خان اڅکزی و چې په ۱۹۵۳ کال کې له زندانه خوشې شو.
له بده مرغه د هغه رښتیني وطنپاله مبارزه لا هم د وطنپالو په رسمي کلب کې نه شمېرل کېږي. لوی خان به په دې خاوره کې د روښانه ستوري په څیر ځلیږي، ځکه چې د هغه میراث نسلونو ته د هغه نظریاتو لپاره هڅوي چې هغه خپل ژوند قرباني کړ.
هغه په 25م اکتوبر 1956ء د لاهور په ضلعې جيل کښې په خپل يو مضمون کښې ليکي. “ما د خپل ژوند غوره برخه د برتانوي او مسلمانو رژیمونو په زندانونو کشې تېره کړې ده. هیڅ انسان دا په خپله خوښه نشي زغملای. که زما موخه ریښتیا وي، زما هڅې به خامخا نتیجه ورکوي. انشاءالله د وخت فیصله به خامخا زما په ګټه وي.
رښتیني ارادې په ندرت سره د متحدینو د کموالي له امله ناکامیږي. که که زه نور په دې دنیا کې نه یم، خو نور په زرګونو خلګ به را منځ ته شي، چې دا بیرغ به په سر لوړي اوچت کړي. د ژوند کاروان به تل روان وي.» (رونا دسمبر، 02 1984:7).
ستر خان خپل ژوند د راتلونکو نسلونو لپاره قربان کړ. نن ورځ خان عبدالصمد خان شهيد د خپلواکۍ، ولسواکۍ او سولې د ارمانونو له امله په تاريخ کشې يو سپېڅلى کردار دی.
د استقلال او ډېموکراسي د اساسي قانون دغه مجسمه د خپل ټول ژوند په اوږدو کې په بې رحمانه ډول شکنجه شوى وو. کله چې هغه د خپل سیاسي هدف څخه ن شو منع کولی، هغه یې د زندان تر شا بند کړ.
د خان شهيد سياسي کار، د تیارې ځواکونو ته پرته له دې چې هغه په فزیکي توګه ووژني بله چاره نه پرېښودله. او د ۱۹۷۳ کال د ډسمبر په دویمه نېټه د هغه پر کور لاسي بمونه وغورځول شول، چې دغه ستر خان یې شهید کړ.
مګر د هغه وژنې د هغه څه برعکس پایلې وړاندې کړې، لکه څنګه چې د وژونکو لخوا غوښتل شوي. دوی د خپل سپیڅلي زوی او د ډیموکراسۍ اتل محمود خان اڅکزي په مشرۍ یو ملي غورځنګ ته زیږون ورکړ.
راځۍ چې دا د اوسني متضاد حالت او د هغه حالات سره پرتله کړو چې خان شهيد زموږ لپاره دعا وکړه. موږ پښتانه باید متحد و اوسو، تعلیم ته توجه وکړو او د ښځو د پیاوړتیا ملاتړ وکړو.
زموږ خویندې او میندې لا هم د ناپوهۍ او بې خبرۍ په زندانونو کې پرتې دي.
د ټولنې دغه نيمايي برخه بايد په سياسي رڼا منوره کړو، د قامي تحريک برخه يې و ګرځوو. او د دغه لارې خپل قامي احداف او د خان شهيد هغه نيمګړي ارمانونه ترسره کړو.
خان شهيد او مشر محمود خان اڅکزى بل څوک نه وو، زموږ له منځ څخه را پورته شوي خلک وو او دي.
قام ته پکار دى چې د خپل سپېڅلي تحریک او رهبر کلک ملاتړ و کړي او د سيالۍ پر لورې مزل و کړي.
