لیکنه: داودجبارخیل
له افغانستانه تر پاکستانه؛ د دوو خویندو کیسه چې د موسیقۍ له لارې د افغان ښځو د غږ د ژوندي ساتلو هڅه کوي
کله چې خبرې محدودې شي، هنر خبرې کوي؛ او کله چې غږونه چوپ کړل شي، نغمې د هغو خلکو کیسې بیانوي چې د خپل درد، هیلو او راتلونکي په اړه د خبرو کولو فرصت نه لري.
د افغانستان د دوو خویندو، ښکلا ځاځۍ او ثنا ځاځۍ، کیسه هم له همدې ځایه پیلېږي؛ له داسې چاپېریاله چېرې چې د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار او ټولنیز حضور محدودیتونه د هغوی د ورځني ژوند یوه برخه ګرځېدلې ده.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، په افغانستان کې د نجونو او ښځو د زدهکړې او مدني فعالیتونو پر وړاندې پراخ محدودیتونه ولګېدل. د همدې شرایطو په ترڅ کې ښکلا او ثنا له خپل هېواده پاکستان ته کډه شول؛ خو د وطن پرېښودل د هغوی د هیلو پای نه و.
برعکس، په جلاوطنۍ کې یې هڅه وکړه چې د زدهکړې ترڅنګ خپل هنري استعداد هم وساتي او د موسیقۍ له لارې هغه احساسات بیان کړي چې ښايي په عادي خبرو کې یې بیانول اسانه نه وي.
له ربابه تر ګیتاره؛ د دوو نړۍو نغمه
ښکلا او ثنا د موسیقۍ په نړۍ کې له بېلابېلو سازونو سره خپل احساسات شریکوي. د ګیتار غربي نغمې او د رباب ختیځې او افغاني نغمې د دوی د هنري بیان دوه بېلابېل اړخونه جوړوي.
د دوی په لاسونو کې ساز یوازې یو موسیقي وسیله نه ده؛ بلکې د هویت، احساس او یادونو یوه ژبه ده.
رباب د افغانستان د موسیقۍ له پخوانیو او پېژندل شویو سازونو څخه دی، خو ګیتار د دوی د اوسني ژوند او نوي چاپېریال یوه برخه ده. د دواړو یوځای کېدل د یوې داسې تجربې انځور وړاندې کوي چې د وطن له دودیز کلتور سره د نوي ژوند اړیکه ښيي.
د دوی موسیقي د جلاوطنۍ درد، د وطن یاد، د زدهکړې هیله او د راتلونکي خوبونه له ځان سره لري.
«موږ یوازې قربانیانې نه یو»
د افغانستان د ښځو او نجونو په اړه ډېری نړیوال راپورونه د محدودیتونو، بندیزونو او محرومیتونو پر محور راڅرخي. خو د ښکلا او ثنا کیسه یو بل اړخ هم ښيي: هغه افغان ښځې چې له ستونزو سره سره هڅه کوي خپل استعداد، هویت او اراده ژوندۍ وساتي.
دوی غواړي وښيي چې افغان ښځې یوازې د بحرانونو شمېرې یا د محرومیتونو قربانیانې نه دي؛ هغوی زدهکوونکې، هنرمندانې، موسیقۍغږوونکې او د خپل راتلونکي د جوړولو اراده لرونکې انسانانې هم دي.
همدا پیغام د دوی د موسیقۍ په هره نغمه کې محسوسېږي.
جلاوطنۍ؛ له لاسه ورکول او بیا ځان موندل
له وطنه کډه د ډېرو افغانانو لپاره یوازې د جغرافیې بدلون نه دی. دا د کور، ملګرو، چاپېریال او د ماشومتوب د خاطرو پرېښودل هم دي.
ښکلا او ثنا هم له همدې تجربې تېرې شوې دي. پاکستان د دوی لپاره د نوي ژوند ځای شو، خو افغانستان یې له خاطرو ونه ووت.
دوی په خپلو هنري هڅو کې هڅه کوي چې له خپل تېر، خپل کلتور او خپل هویت سره اړیکه وساتي.
د موسیقۍ سازونه په دې بهیر کې د هغوی لپاره د حافظې یوه وسیله ګرځېدلې ده؛ داسې وسیله چې له لارې یې کولی شي د وطن، درد او هیلو کیسې له ځان سره وساتي.
د هغو نجونو غږ چې چوپې شوې دي
د افغانستان په بېلابېلو برخو کې لا هم ګڼې نجونې د زدهکړې، هنر او خپلواک ټولنیز ژوند له فرصتونو محرومې دي. د هغوی ډېری کیسې رسنیو ته نه رسېږي او ډېرې هیلې یې د کورونو تر څلورو دېوالونو پورې محدودې پاتې کېږي.
په داسې وضعیت کې د ښکلا او ثنا موسیقي د هغو ناویل شویو احساساتو استازیتوب هم کوي.
هره نغمه یې کولای شي د یوې هغې نجلۍ د خوب انعکاس وي چې غواړي ښوونځي ته ولاړه شي؛ د هغې ځوانې ښځې د هیلو غږ وي چې غواړي خپل مسلک ولري؛ او یا د هغې افغانې د زړه کیسه وي چې غواړي خپل هویت او د خپل انتخاب حق وساتي.
هنر د مقاومت یوه بڼه
مقاومت تل په لاریونونو او شعارونو کې نه څرګندېږي. کله ناکله مقاومت د یوه کتاب په لوستلو، د زدهکړې په دوام، د قلم په پورته کولو او یا د یوه ساز په غږولو کې هم لیدل کېږي.
د ښکلا او ثنا لپاره موسیقي همداسې یو بیان دی.
دوی د خپل هنر له لارې هڅه کوي چې چوپتیا په غږ بدله کړي او نړۍ ته وښيي چې محدودیتونه کولای شي د انسان فزیکي امکانات راکم کړي، خو د هغه فکر، تخیل او هیله په بشپړه توګه له منځه نه شي وړلای.
د دوی کیسه په همدې ځای کې له شخصي تجربې څخه لویه کېږي؛ ځکه د دوو خویندو د سازونو غږ د هغو زرګونو افغان ښځو او نجونو له برخلیک سره تړاو پیدا کوي چې لا هم د زدهکړې، کار، هنر او خپلواک ژوند د فرصتونو په تمه دي.
دوه خویندې، دوه سازونه؛ یو ګډ پیغام
ښکلا او ثنا ښايي د نړۍ په کچه د موسیقۍ لوی نومونه نه وي، خو د دوی کیسه د دې لپاره ارزښت لري چې د افغانستان د ښځو د ژوند یو بل تصویر وړاندې کوي.
دا د دوو خویندو د هڅې کیسه ده؛ هغه خویندې چې وطن یې پرېښود، خو خپلې هیلې یې پرېنښودې.
دوی له رباب او ګیتار سره خپل غږ پورته کوي؛ داسې غږ چې د جلاوطنۍ له درد، د زدهکړې له تندې، د هنر له مینې او د یوه روښانه راتلونکي له هیلې جوړ شوی دی.
شاید همدا د هنر تر ټولو پیاوړی ځواک وي: کله چې د انسان د خبرو دروازې وتړل شي، نغمه یې پرانیستلای شي.
او کله چې یو غږ چوپ کړل شي، کېدای شي له یوه سازه بل غږ راپورته شي؛ بیا له هغه بل سازه، او په پای کې داسې یوه نغمه جوړه شي چې له پولې، بندیز او جغرافیې ورهاخوا د انسانانو تر زړونو پورې ورسېږي.
د ښکلا او ثنا سازونه شاید یوازې دوه سازونه وي، خو هغه پیغام چې له دوی سره مل دی، د یوې لویې کیسې غږ دی: افغان ښځه لا هم خوب ویني، زدهکړه غواړي، هنر غواړي او غواړي خپل غږ په خپله ژبه نړۍ ته ورسوي.